Bir isim; bir kişiyi, hayvanı, nesneyi, doğa olayını, niteliği, maddeyi, olguyu, olayı, soyut kavramı vb. adlandırır.

1. Cinsiyet (Eril, Dişil veya Nötr)

(a) Erkek kişileri veya hayvanları belirten isimler erildir:
брат (erkek kardeş), мужчина (adam), баран (koç)

(b) Dişi kişileri veya hayvanları belirtenler ise dişildir:
сестра (kız kardeş), мать (anne), тигрица (dişi kaplan)

(c) Nesneleri, olguları, nitelikleri vb. belirten isimlerin cinsiyeti, ismin son ekine bağlıdır.

–а /–я ile Biten Ortak Cinsiyetli İsimler

Bu isimler, ilgili kişinin cinsiyetine bağlı olarak eril veya dişil olabilir:

• коллега (meslektaş – eril veya dişil)

Çekimsiz hayvan adları da ortak cinsiyetlidir:

• кенгуру (kanguru)
• шимпанзе (şempanze)

Birçok meslek adı dilbilgisel olarak erildir, ancak mesleği icra eden kişi kadın olduğunda dişil kısa biçimli bir sıfat veya geçmiş zaman eki alır:

• Врач довольна. (Kadın doktor memnun.)
• Врач писала. (Kadın doktor yazıyordu.)

Çekimsiz Yabancı İsimler

Çekimsiz yabancı isimler (alıntı kelimeler) –ао, –ау, –е, –н, –о, –оа, –у, –уа, –ю veya –э ile biter ve çoğunlukla nötrdür (eril olan кофе ‘kahve’ bir istisnadır). Örnekler:

какао (kakao), ноу-хау (know–how), кафе (kafe), такси (taksi), бистро (bistro), шоу (şov), интервью (röportaj).

2. Sayı (Tekil ve Çoğul)

(a) İsimler ya tek bir nesneyi veya kişiyi belirten tekil (стол ‘masa’, женщина ‘kadın’) ya da birden fazlasını belirten çoğuldur (столы ‘masalar’, женщины ‘kadınlar’).

3. İsim Çekimi (Hâller)

Altı hâl (durum) vardır ve her biri bir ismin cümledeki işlevini gösterir:

4. Çekimler

Üç çekim vardır:

1. Birinci Çekim: Tüm eril isimler (–а/я ile bitenler ve путь ‘yol’ hariç) ve tüm nötr isimler (–мя ile bitenler hariç).
2. İkinci Çekim: –а/я ile biten isimler (çoğunlukla dişil; юноша ‘genç’, дядя ‘amca’ gibi birkaç ‘doğal’ eril ve сирота ‘yetim’ gibi ortak cinsiyetli isimler dahil).
3. Üçüncü Çekim: Yumuşak işaretli dişil isimler, –мя ile biten nötr isimler ve eril путь ‘yol’.

BİRİNCİ ÇEKİM (Eril ve Nötr İsimler)

Birinci çekim; bir ünsüzle, –й veya –ь ile biten eril isimler ve –о, –е (–ие/–ье/–ьё dahil) ile biten nötr isimler olarak alt bölümlere ayrılır.

A. Sert Bitişli Eril İsimler

Çoğu eril isim standart kalıbı takip eder. Diğerleri yazım kurallarına bağlı olarak değişiklikler gösterir:

• Yazım Kuralı 1: г, к, х ve ж, ч, ш, щ harflerinden sonra ы yerine и gelir.
• Yazım Kuralı 2: о harfi ж, ч, ш, щ ve ц harflerinden sonra yalnızca vurguluysa gelebilir, aksi takdirde е ile değiştirilir.
• Not: Tüm eril canlı isimlerin tekil ve çoğul belirtme hâli, İyelik hâli ile aynıdır.

Sert ünsüzle biten eril birinci çekim isimlerin tipleri:
Tip 1: зал ‘salon’ (cansız)
Tip 2: капитан ‘kaptan’ (canlı)
Tip 3: парк ‘park’ (–г, –к, –х ile biten)
Tip 4: рынок ‘pazar’ (–ок/–ек/–ёк ile biten)
Tip 5: конец ‘son’, танец ‘dans’ (–ц ile biten)
Tip 6: нож ‘bıçak’ (–ж, –ч, –ш, –щ ile biten)

► Tip 1: Cansız İsimler (Örn: зал ‘salon’)

Çekim sırasında vurgusu değişen isimler arasında: гриб ‘mantar’ (İyelik: гриба), двор, куст, лист, стол, суд, труд, ум, хвост vb.

Özel Durum: Yalın/Belirtme Hâli Çoğulda Vurgulu –a
адрес – адреса, берег – берега, город – города, дом – дома, лес – леса, паспорт – паспорта, поезд – поезда vb.

Özel Durum: Bulunma Hâlinde –у
Aşağıdaki isimler, в ve на edatlarından sonra vurgulu –у alır:

• берег: на берегу моря (Deniz kenarında)
• Дон: на Дону
• лёд: на льду
• лес: в лесу (ormanda)
• мост: на мосту
• отпуск: в отпуску (konuşma dili)
• пол: на полу
• шкаф: в шкафу (dolapta)
• Diğerleri: бал, Крым, лоб, нос, полк, пост, пруд, рот, снег, угол.

► Tip 2: Canlı İsimler (Örn: капитан ‘kaptan’)

Eril canlı isimlerin tekil ve çoğul belirtme hâlinin, İyelik hâli ile aynı olduğuna dikkat edin.
Örnekler: делегат, дирижёр, инженер, кандидат, министр, офицер, поэт, турист, чемпион.
İstisna: директор -> çoğul директора.

► Tip 3: –г, –к, –х ile Biten Eril İsimler

Yalın/belirtme hâli çoğulda –ы’nin –и ile değiştirildiğine dikkat edin. Örn: парк -> парки, банк -> банки.
Canlı isimlerde: мальчик -> Bel/İyelik tekil: мальчика, çoğul: мальчиков.

► Tip 4: –ок /–ек /–ёк ile Biten Eril İsimler (Örn: рынок ‘pazar’)

Geçici/kaybolan –о /–е /–ё ünlüsü çekim sırasında kaybolur.

Not: Bitişik iki sesli harften ikincisi çekimde –й– ile değiştirilir: бельгиец -> бельгийца. Canlı isimlerin belirtme hali iyelik ile aynıdır: Я слушаю певца.

► Tip 5: –ц ile Biten Eril İsimler

Kökten vurgulu isimler, vasıta hâli tekilde –ем ve İyelik hâli çoğulda –ев alır. Örn: танец -> Vasıta: танцем, İyelik çoğul: танцев.

► Tip 6: –ж, –ч, –ш, –щ ile Biten Eril İsimler

Çoğul biçimi –ы, yazım kuralına göre –и ile değiştirilir. İyelik hâli çoğul –ей‘dir.
Örnek: нож (bıçak). Vasıta hali tekil vurgusuzsa -ем alır (товарищем).

► Eril Sert Bitişli Çekimin Bazı Özel Özellikleri

• Parça İyelik Hâlinde –у: сахар -> сахару, сыр -> сыру, народ -> народу.
• İyelik Hâli Çoğulu, Yalın Hâli Tekili ile Aynı Olan İsimler:
  • Ayakkabılar: ботинок, сапог
  • Ölçüler: грамм (sto gram)
  • Milliyetler: грузин, румын, турок
  • Askeri: солдат, партизан
  • Diğer: раз, человек

► Düzensiz Çoğul Biçimli Eril Sert Bitişli İsimler

• Yalın Çoğul –ья, İyelik Çoğul –ьев:
  • лист -> листья, листьев
  • стул -> стулья, стульев
  • брат -> братья, братьев
• Yalın Çoğul –ья, İyelik Çoğul –ей:
  • муж -> мужья, мужей
  • друг -> друзья, друзей
  • сын -> сыновья, сыновей
• –онок ile bitenler (Yavrular): Çoğulları –ата/–ята olur.
  • котёнок -> котята
  • ребёнок -> ребята (veya дети)

B. Yumuşak Bitişli Eril İsimler (–й ve –ь)

► –й ile Biten (Örn: музей ‘müze’)

► –ь ile Bitenler

İyelik hâli çoğul –ей dışında, –й ile biten isimlerle benzerdir. (день -> дня, учитель -> учителя).

Özel Çekim: люди (insanlar) ve дети (çocuklar)

C. Nötr İsimler (Birinci Çekim)

► –о ile Biten (Örn: блюдо ‘tabak’)

Yalın/Belirtme tekil –о, Yalın/Belirtme çoğul –а, İyelik hâli çoğul sıfır ek.

• Çoğulda vurgu değişebilir: слово -> слова, лицо -> лица.
• İyelik çoğulda ünsüz türemesi: окно -> окон, письмо -> писем.
• Düzensiz Çoğullar (–ья/ьев): дерево -> деревья/деревьев, крыло -> крылья/крыльев.
• Düzensiz Çoğullar (–и): яблоко -> яблоки/яблок, ухо -> уши/ушей.

► –е, –ие ile Biten

• –е: море (deniz). –ье ile bitenler: платье -> платьев.
• –ие: событие -> Edat tekil: о событии, İyelik çoğul: событий.

► –мя ile Biten (Üçüncü Çekim olarak geçer)

имя (ad) -> Yalın Çoğul: имена, İyelik Çoğul: имён, Vasıta Tekil: именем.

İKİNCİ ÇEKİM (–а/я ile Biten İsimler)

A. –а ile Biten Dişil İsimler

► Tip 1: Cansız İsimler (Örn: лампа ‘lamba’)

Not: Vurgusuz –ца, –жа, –ча, –ша, –ща ile biten isimler vasıta hâli tekilde –ей alır: граница -> границей.

► Diğer Tipler

• Tip 2 (Canlı): женщина. Belirtme çoğul = İyelik çoğul.
• Tip 3 (–га, –ка, –ха): книга. İyelik tekil: книги, Yalın çoğul: книги (7 harf kuralı).
• Tip 4 (İyelik çoğulda ünlü türemesi): банка -> банок, девушка -> девушек, копейка -> копеек.

B. –я ile Biten Dişil İsimler

Sert çekimin sesli harf ekleri (а, у, ы, о), yumuşak eşdeğerleri (я, ю, и, е) ile değiştirilir.
Örnek (İdeya – Fikir):

–ия ile Bitenler: армия -> Edat tekil: в армии, İyelik çoğul: армий.

ÜÇÜNCÜ ÇEKİM (Yumuşak İşaretli Dişil İsimler)

Örn: кровать (yatak), ночь (gece).

• İyelik, Yönelme ve Bulunma tekil ekleri: –и.
• Vasıta tekil: –ью.

Дочь (Kız evlat) ve Мать (anne) Çekimi:
Bu kelimeler çekimde –ер– eki alır.

Мать (anne) kelimesi de benzer şekilde çekilir, ancak vasıta hâli çoğul матерями olur.

Soyadlarının Çekimi

• –ев, –ёв, –ов, –ин, –ын ile Bitenler: Kısmen isim, kısmen sıfat gibi çekilir. (Бунин -> Буниным).
• –ский ve –ой ile Bitenler: Sıfat gibi çekilir. (Толстой).
• Çekilmeyenler: –о ile bitenler (Бондаренко), ünsüzle biten kadın soyadları (Анны Шиллер) ve vurgulu ünlüyle biten yabancı soyadları (Дюма).