UNITE 2 RUSCA ISMIN HALLERI

ÜNİTE 2 RUSÇA İSMİN HÂLLERİ

in RUSÇA DİLBİLGİSİ

1. Yalın Hâl (Именительный падеж)

Yalın hâl, bir eylemin veya durumun öznesini belirtir.

Rusça Türkçe
Моя сестра пишет письмо. Kız kardeşim bir mektup yazıyor.
Машина остановилась. Araba durdu.
Ayrıca şu durumlarda kullanılır:

  • (a) Tanımlama yapmak için:
    Это наша дача. (Bu bizim yazlık evimiz.)
    Это наши родители. (Bunlar bizim ebeveynlerimiz.)
  • (b) İşaret etmek için:
    Вот мама. (İşte anne.)
  • (c) Tanımlamalarda:
    Россия большая страна. (Rusya büyük bir ülkedir.)
  • (d) Sahiplik, нужный ‘gerekli’ ve нравиться/по– ‘hoşuna gitmek’ içeren yapılarda:
    У ученика есть линейка. (Öğrencinin bir cetveli var.)
    Немцу нужна карта. (Alman’ın bir haritaya ihtiyacı var.)
    Детям понравится пьеса. (Çocuklar oyunu beğenecek.)
  • (e) чем ‘…-den daha’ ile yapılan karşılaştırmalarda:
    Москва больше чем Киев. (Moskova, Kiev’den daha büyüktür.)
  • (f) Türün de verildiği başlıklarda:
    Он читал газету «Неделя». (“Nedelya” gazetesini okuyordu.)
    Ama: Он читал «Неделю». (“Nedelya”yı okuyordu – Burada başlık tek başına kullanıldığı için belirtme hâlindedir.)

2. Belirtme Hâli (Винительный падеж)

Belirtme hâli şunları belirtir:

(a) Geçişli bir fiilin nesnesini:

  • Я купил картину. (Bir tablo satın aldım.)
  • Мать любит сыновей. (Anne, oğullarını sever.)
  • Она открыла дверь. (Kapıyı açtı.)

(b) Süre:

  • Он ждал всю весну. (Bütün bahar bekledi.)
  • Он всё время шутит. (Sürekli şaka yapar.)

(c) Tekrar:

  • Я это говорил тысячу раз. (Bunu 1.000 kez söyledim.)
  • Я работаю каждый день. (Her gün çalışıyorum.)

(d) Mesafe, ağırlık, fiyat:

  • Он бежал километр. (Bir kilometre koştu.)
  • Она плакала всю дорогу. (Yol boyunca ağladı.)
  • Книга стоит сорок рублей. (Kitap kırk ruble.)
  • Чемодан весит 20 килограммов. (Valiz 20 kilo.)

(e) жаль ‘… için üzgün’ ifadesinin nesnesini:

  • Ему жаль жену. (Karısı için üzülüyor.)

3. İyelik Hâli (Родительный падеж)

Genel Kullanım

  • (a) Sahiplik: машина отца (babanın arabası)
  • (b) Yazarlık: роман Толстого (Tolstoy’un bir romanı)
  • (c) Fiilden türemiş isimlerin nesnesi: обработка информации (bilginin işlenmesi)
  • (d) Bir parçaya göre bütün: спинка стула (bir sandalyenin arkalığı)
  • (e) Tanımlayıcı detay: дело первостепенной важности (birinci derecede önemli bir mesele)

Miktar İfadeleri

Belirsiz sayılarla ve хватать/хватить ‘yeterli olmak’ fiiliyle:

много / немного людей çok / az sayıda insan
мало / немало денег az / oldukça çok para
несколько лет birkaç yıl
достаточно / недостаточно хлеба yeterli / yetersiz ekmek
Сколько человек? Kaç kişi?
Хватит времени Yeterli zaman olacak

İyelik hâli ayrıca grup ve topluluk adları, ölçüler ve kaplarla miktar anlamında birleşir:

  • толпа людей (bir insan kalabalığı)
  • тонна угля (bir ton kömür)
  • бокал вина (bir kadeh şarap)

Parça İyelik Hâli

(a) Bir maddenin veya sıvının bir kısmını veya benzer nesnelerden bir miktarını istemeyi, tüketmeyi veya sağlamayı belirten fiillerle kullanılır:

  • Я хочу/прошу молока. (Biraz süt istiyorum/rica ediyorum.)
  • Он принёс спичек. (Birkaç kibrit getirdi.)

(b) хотеть/за– ‘istemek’ ve просить/по– ‘rica etmek’ dışında, ilgili fiiller genellikle sadece tamamlanmış (bitmiş) görünümdedir:

  • Он выпил воды. (Biraz su içti.)
  • Она съела хлеба. (Biraz ekmek yedi.)

Not: Tamamlanmamış haldeki пить ve есть fiilleri belirtme hâlini alır (он пил воду). Tamamlanmış haldeki bir fiille belirtme hâlinin kullanılması ‘hepsi’ anlamına gelir (Он выпил воду – Suyu [hepsini] içti).

(c) Örnekler: Я налил ему водки (Ona biraz votka doldurdum), Он заказал икры (Biraz havyar sipariş etti), Она нарвала цветов (Birkaç çiçek topladı).

(d) Özel –у/–ю ekleri: Maddeleri belirten bazı isimlerin parça İyelik hâli –у/–ю ile biter:

  • чашка чаю (bir fincan çay)
  • дайте мне сахару (bana biraz şeker verin)
  • кусок сыру (bir parça peynir)
  • тарелка супу (bir tabak çorba)

Yokluğu veya Bulunmamayı Belirtmek İçin İyelik Hâli

Нет (geçmiş: не было, gelecek: не будет) + İyelik Hâli yapısı kullanılır.

  • Нет ключа / ключей (Anahtar yok / Anahtarlar yok)
  • Не было озера / озёр (Göl yoktu / Göller yoktu)
  • Не будет фильма / фильмов (Film olmayacak / Filmler olmayacak)

Bu yapı kişiler için de kullanılır: Его нет / не было / не будет дома. (O evde değil / değildi / olmayacak.)

Karşılaştırın:
Это была не моя машина. (Yalın – Tanımlama)
Не было машины. (İyelik – Yokluk)

Olumsuzlanmış Geçişli Bir Fiilden Sonra: İyelik mi Belirtme mi?

1. İyelik Hâli Kullanımı (Genellikle):

  • Она не ведёт дневника. (Günlük tutmuyor.)
  • Pekiştirme ile: Он не сделал ни одной ошибки. (Tek bir hata bile yapmadı.)
  • Soyut isimlerle: Не обращай внимания на него. (Ona aldırma.)

2. Belirtme Hâli Kullanımı (İstisnalar):

  • Belirli nesneler: Я не получил письмо. (Mektubu almadım.)
  • Nesne bir kişiyse: Я не знаю твою мать. (Anneni tanımıyorum.)
  • Fiil dışı olumsuzlama: Не она пропустила поезд. (Treni kaçıran o değildi.)
  • чуть не / едва не: Я чуть не разбил вазу. (Neredeyse vazoyu kırıyordum.)

İyelik Hâli Alan Sıfatlar

  • достойный (layık): Он достоин похвалы.
  • лишённый (yoksun): Он лишён чувства юмора.
  • полный (dolu): Автобус полон народу.

İyelik Hâli Alan Fiiller

(a) Her zaman İyelik alanlar:
добиваться (elde etmek), достигать (başarmak), желать (arzulamak), заслуживать (hak etmek), касаться (değinmek).

  • Она добилась успеха. (Başarıya ulaştı.)
  • Я желаю тебе счастья. (Sana mutluluklar dilerim.)

(b) Anlama göre değişenler:

  • ждать (beklemek): Soyut/Belirsiz → İyelik (Я ждал поезда), Belirli/Kişi → Belirtme (Иван ждёт Машу).
  • искать (aramak): Soyut/Elde etme → İyelik (Мы ищем защиты), Somut → Belirtme (Она ищет работу).
  • просить, требовать, хотеть: Soyut/Madde → İyelik (просить хлеба), Somut Nesne → Belirtme (просить самокат).
  • бояться (korkmak): Soyut → İyelik (боится темноты), Kişi → Belirtme (боится жену).

4. Yönelme Hâli (Дательный падеж)

Bir Fiilin Dolaylı Nesnesi Olarak

Eylemin alıcısı veya muhatabı yönelme hâlindedir. Nesne belirtme hâlindedir.

Она дала книгу мальчику. (Çocuğa bir kitap verdi.)

Sık kullanılan fiiller:

  • дарить (hediye etmek)
  • задавать (sormak)
  • говорить (söylemek)
  • покупать (satın almak)
  • показывать (göstermek)
  • писать (yazmak)
  • посылать (göndermek)
  • предлагать (teklif etmek)
  • продавать (satmak)
  • звонить (aramak)
  • шить (dikmek)
  • платить (ödemek)

Not: Eğer bir kişi gönderiliyorsa, к edatı kullanılır: Они отправили мальчика к тёте.

Öznesiz Yapılar

(a) Fiziksel durum:

  • Детям холодно. (Çocuklar üşüyor.)
  • Туристам жарко. (Turistler sıcaktan bunalmış.)

(b) Ruh hali, eğilim, sağlık:

  • Ученикам скучно. (Öğrenciler sıkılıyor.)
  • Фермеру грустно. (Çiftçi üzgün.)
  • Как Маше не стыдно. (Maşa utanmalıydı.)
  • Ивану надоело смотреть телевизор. (İvan televizyon izlemekten sıkıldı.)
  • Мне кажется, что она права. (Bana öyle geliyor ki o haklı.)

Yönelme Hâli Alan Sıfatlar

Türkçede genellikle ‘…-e/a’ ile eşdeğerlerine karşılık gelir:

  • благодарный (minnettar): Я благодарен другу.
  • верный (sadık): Он будет верен жене.
  • знакомый (tanıdık): Эта мелодия знакома детям.
  • известный (bilinen): Его имя известно всем.
  • подобный (benzer): Его стихи подобны пушкинским.
  • послушный (itaatkar): Ребёнок послушен родителям.
  • рад (memnun): Я всегда рад Вере.

Yönelme Hâli Alan Fiiller

(a) Hizmet sunmayı veya uymayı tanımlayanlar:

  • помогать (yardım etmek), служить (hizmet etmek), советовать (tavsiye etmek).

(b) Engel veya zarar ima edenler:

  • вредить (zarar vermek), грозить (tehdit etmek), запрещать (yasaklamak), изменять (ihanet etmek), мешать (engellemek).

(c) Tutum veya tepki belirtenler:

  • верить (inanmak), доверять (güvenmek), завидовать (kıskanmak), радоваться (sevinmek), удивляться (şaşırmak).

Not: учить ‘öğretmek’ fiili, öğretilen kişinin belirtme hâlini ve öğretilen konunun yönelme hâlini alır: Она учила детей физике.

5. Vasıta Hâli (Творительный падеж)

İşlevsel Anlam

(a) Bir işlevi yerine getirmek için kullanılan araç:

  • Он открыл дверь ключом. (Kapıyı bir anahtarla açtı.)
  • Он режет хлеб ножом. (Ekmeği bir bıçakla keser.)
  • Я плачу рублями. (Ruble ile öderim.)

Not: ‘…-li, taşıyan, beraber’ anlamındaysa, с + vasıta hâli kullanılır: Он говорит с акцентом.

(b) Vücut kısımları ve hareketler:

  • Он двигает рукой. (Elini hareket ettirir.)
  • качать головой (başını sallamak)
  • пожимать плечами (omuz silkmek)

Edilgen Yapılarda Etken Olarak

Edilgen bir yapıda, eylemi gerçekleştiren özne (etken) vasıta hâlinde görünür.

  • Etken: Начальник уволил его. (Patron onu işten çıkardı.)
  • Edilgen: Он был уволен начальником. (Patron tarafından işten çıkarıldı.)

Vasıta Hâli Alan Sıfatlar

  • богатый (zengin): Финляндия богата озёрами.
  • больной (hasta): Он болен туберкулёзом.
  • довольный (memnun): Мы довольны результатами.
  • обязанный (borçlu): Я обязан ему своим успехом.

Boyutları Belirtirken Kullanım

Rusça boyut belirtmek için sıfatlar yerine isimlerin vasıta hâlini kullanır.

  • здание высотой (в) 20 этажей (20 kat yüksekliğinde bina)
  • озеро глубиной (в) 40 метров (40 metre derinliğinde göl)
  • стол длиной (в) три метра (üç metre uzunluğunda masa)

Vasıta Hâli Alan Fiiller

(a) Kullanım, kontrol, sahiplik:
владеть (sahip olmak), заведовать (yönetmek), командовать (komuta etmek), пользоваться (kullanmak), управлять (yönetmek).

  • Она владеет большим домом.
  • Президент управляет страной.
(b) Tutum:
гордиться (gurur duymak), дорожить (değer vermek), интересоваться (ilgilenmek), любоваться (hayran olmak).

  • Он гордится своими детьми.
  • Он интересуется языками.
(c) Diğerleri:
болеть (hastalık), дышать (nefes almak), жертвовать (feda etmek), заниматься (meşgul olmak), пахнуть (kokmak).

  • Она болеет бронхитом.
  • Он занимается спортом.

Vasıta Hâlindeki Zarf İfadeleri

  • Günün bölümleri: утром (sabahleyin), днём (gündüz), вечером (akşamleyin).
  • Mevsimler: весной (ilkbaharda), осенью (sonbaharda), летом (yazın), зимой (kışın).
  • Ulaşım araçları: поездом (trenle), самолётом (uçakla).
  • Tarz: шёпотом (fısıltıyla), таким образом (böylece).

‘Olmak’ (Быть) Fiilinden Sonra Vasıta Hâli

(a) Şimdiki/geçmiş zaman hariç zorunlu kullanım: (Gelecek, mastar, emir vb.)

  • я буду инженером (Mühendis olacağım)
  • Он хочет быть врачом (Doktor olmak istiyor)

(b) Geçmiş Zaman Ayrımı:

  • Kalıcı durum (Yalın Hâl): По профессии он был химик.
  • Geçici durum (Vasıta Hâli): В то время он был мальчиком.
  • Not: Vasıta hali kalıcı durumlar için de yaygınlaşmıştır.

(c) Diğer Fiillerden Sonra:

  • становиться (olmak): Он стал учителем.
  • считаться (kabul edilmek): Она считается гением.
  • являться (olmak): Основным средством транспорта является поезд.

Fiil + Belirtme Hâli + Vasıta Hâli

назначать (atamak), называть (adlandırmak), считать (kabul etmek) fiilleri ile:

  • Я считаю его хорошим другом. (Onu iyi bir arkadaş olarak kabul ederim.)
  • Они назвали ребёнка Васей. (Çocuğa Vasya adını verdiler.)

Benzerlik ve İşlev Anlamları

  • кепка блином (krep gibi düz şapka)
  • Птица летит стрелой. (Kuş ok gibi uçar.)
  • Он вернулся героем. (Kahraman olarak döndü.)