Neredeyse tüm Rusça fiillerin iki hali vardır: Tamamlanmamış ve Tamamlanmış
1. Temel Tanımlar ve Farklar
🔵 Tamamlanmamış Hal (НСВ)
Tamamlanmamış haldeki fiillerin geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanı vardır. Şu durumları ifade eder:
- (a) Süreç: Devam etmekte olan, olan veya olacak bir eylem (‘arıyordu, arıyor, arayacak’).
- (b) Tekrar: Tekrarlanan veya alışılmış bir eylem (‘arardı, arar, arayacak’).
🔴 Tamamlanmış Hal (СВ)
Tamamlanmış haldeki fiillerin yalnızca geçmiş ve gelecek zamanı vardır (şimdiki zamanı yoktur). Şu durumları ifade eder:
- Sonuç: Geçmişte bir eylemin tamamlandığını (‘aradı, aramış, aramıştı’).
- Niyet: Gelecekte bir eylemi tamamlama niyetini (‘arayacak, aramış olacak’).
- Genellikle bir sonuç ima edilir (örneğin; bir mesaj iletilmiş, bilgi artık mevcut, vb.).
Zamanlara Göre Karşılaştırma (Örnek: звонить ‘aramak’)
| Zaman | Tamamlanmamış | Tamamlanmış |
|---|---|---|
| Geçmiş | он звонил | он позвонил |
| Şimdiki | он звонит | — (Yoktur) |
| Gelecek | он будет звонить | он позвонит |
⚠️ Not:
(a) Bir dizi fiilin yalnızca tamamlanmamış bir hali vardır (örn. наблюдать ‘gözlemlemek’, состоять ‘…-den oluşmak’). Bazılarının yalnızca tamamlanmış bir hali vardır (örn. хлынуть ‘fışkırmak’). Az sayıda fiil, her iki hal için aynı biçime sahiptir (örn. использовать ‘kullanmak’).
(b) Tamamlanmamış ve tamamlanmış haller yalnızca “hal” (aspect) bakımından farklıdır, sözlük anlamı bakımından değil.
2. Fiil Halleri Nasıl Oluşturulur?
Fiil çiftleri genellikle üç ana yöntemle oluşturulur: önek ekleyerek, son ek (çekim) değiştirerek veya hece ekleyerek.
A. Önek Yoluyla Oluşum
Önekler, tamamlanmamış bir halden tamamlanmış bir hal türetmenin ana yöntemlerinden biridir. “Halis” bir fiil çiftinde önek eklenmesi, anlam değişikliğine değil, yalnızca hal değişikliğine neden olur (örn. писать ‘yazmak’ [süreç] → написать ‘yazıp bitirmek’ [sonuç]).
| Önek | İşlev / Anlam | Örnek Cümle / Fiil |
|---|---|---|
| по– | (i) Tamamlanmış bir eylem veya süreç (ii) Anlık bir eylem (iii) Kısa süreli eylem (süre kısıtlı) (iv) Başlangıç (bazı fiillerde) |
Она покрасила стены (Duvarları boyadı) Он порезал палец (Parmağını kesti) Он поспал (Biraz uyudu) Он побежал (Koşmaya başladı) |
| с– | Tamamlanma / Sonuç | Она споёт арию (Bir arya söyleyecek) Я спрятал ключ (Anahtarı sakladım) сделать, съесть, сшить |
| вз– / вс– | Yukarı doğru hareket / Ani başlangıç | Вода вскипела (Su kaynadı) Он вспахал поле (Tarlayı sürdü) |
| вы– | Dışarı çıkma / Tamamlanma (Vurgu öneke kayar) |
Он выгладил рубашку (Gömleği ütüledi) выпить, выучить |
| за– | (i) Ödeme/Karşılık (ii) Başlangıç (Ingressive) |
Он заплатил за билеты (Ödeme yaptı) Он замолчал (Sustu) Она заболела (Hastalandı) |
| из– / ис– | Tükenme / Sonuna kadar yapma | Я истратил свои деньги (Bütün paramı harcadım) Она испугалась (Korktu) |
| на– | Bir yüzeye yapma / Miktar belirtme | Она напишет письмо (Mektup yazacak) Ребёнок нарисовал дом (Çocuk ev çizdi) |
| под(о)– | Sınırlı kullanım | Я подожду, пока он не придёт (Bekleyeceğim) |
| при– | Hazırlama / Ekleme | Я приготовлю ужин (Yemeği hazırlayacağım) пригрозить |
| про– | Süreç boyunca tamamlama | Она прочитала всю книгу (Tüm kitabı okudu) проголосовать |
| раз– / рас– | Bölünme / Dağılma / Tersine çevirme | Они разделили имущество (Mülkü böldüler) Снег растаял (Kar eridi) |
| у– | Algı ve uzaklaşma | Я услышал её голос (Sesini duydum) Он украл часы (Saat çaldı) |
Not: Bazı önekler sadece belirli izole fiillerle kullanılır: овдоветь ‘dul kalmak’ (о–), отреагировать ‘tepki vermek’ (от–), переночевать ‘gecelemek’ (пере–).
B. Çekim Değişikliği ve Son Ekler
Birçok fiil çifti, –ать / –ять ile biten 1. çekim (Tamamlanmamış) ve –ить / –еть ile biten 2. çekim (Tamamlanmış) fiillerin eşleşmesiyle oluşur.
- включ–ать (Tamamlanmamış) – включ–ить (Tamamlanmış) ‘açmak (elektrikli)’
- брос–ать (Tamamlanmamış) – брос–ить (Tamamlanmış) ‘atmak’
Vurgu Değişimi:
Bazı durumlarda fark sadece vurgudadır (özellikle –ать/-ить çiftlerinde):
- довер–я́ть – довер–и́ть (emanet etmek)
- назнач–а́ть – назнач–и́ть (atamak)
- реш–а́ть – реш–и́ть (karar vermek)
–нуть Eki ile Oluşanlar (Anlık Eylemler):
–нуть eki genellikle tek bir anlık eylemi (semelfactive) belirten tamamlanmış haller türetir.
- глядеть → глянуть (göz atmak)
- двигать → двинуть (hareket ettirmek)
- исчезать → исчезнуть (kaybolmak)
- касаться → коснуться (dokunmak)
- отдыхать → отдохнуть (dinlenmek)
- привыкать → привыкнуть (alışmak)
C. İkincil Tamamlanmamış Hallerin Oluşumu
Bir fiil önek alarak tamamlanmış hale geldiğinde (ve anlamı değiştiğinde), bu yeni fiilden tekrar bir tamamlanmamış hal türetilmesi gerekebilir. Bu genellikle –ыва– / –ива– veya –ва– ekleri ile yapılır.
- играть (oynamak) → проиграть (kaybetmek) → проигрывать (kaybetmek)
- писать (yazmak) → подписать (imzalamak) → подписывать (imzalamak)
Kök Ünlüsü Değişimi:
Kök ünlüsü –о– genellikle –а– olur: заработать (kazanmak) → зарабатывать.
Kök ünlüsü –е– bazen –ё– olur: причесать (taramak) → причёсывать.
D. Ünsüz Değişimleri
Tamamlanmamış ve tamamlanmış haller arasındaki geçişte düzenli ünsüz değişimleri görülür.
| Değişim | Tamamlanmış | Tamamlanmamış | Anlam |
|---|---|---|---|
| б : бл | ослабить | ослаблять | zayıflatmak |
| в : вл | удивить | удивлять | şaşırtmak |
| д : ж | обидеть | обижать | gücendirmek |
| д : жд | обсудить | обсуждать | tartışmak |
| з : ж | возразить | возражать | itiraz etmek |
| п : пл | скрепить | скреплять | zımbalamak |
| с : ш | согласиться | соглашаться | kabul etmek |
| ст : ск | пропустить | пропускать | kaçırmak/bırakmak |
| ст : щ | простить | прощать | affetmek |
| т : ч | встретить | встречать | karşılaşmak |
| т : щ | защитить | защищать | korumak |
Notlar: (a) ст:ск değişimi, пустить/пускать ile sınırlıdır. (b) п:пл değişimi, ступить/ступать fiilini etkilemez. (c) Tamamlanmış hal fiillerinin 1. tekil şahsı da bu değişimden etkilenir: Я удивлю, Я обижу. (d) расплатиться ‘ödemek’ → расплачиваться (т:ч değişimi).
E. Düzensiz Hal Çiftleri
Tamamlanmamış ve tamamlanmış haller tamamen farklı köklerden gelir.
- брать – взять (almak)
- говорить – сказать (söylemek)
- класть – положить (koymak – yatay)
- ложиться – лечь (uzanmak)
- садиться – сесть (oturmak)
- становиться – стать (olmak)
- ловить – поймать (yakalamak)
- искать – найти (bulmak – aramak)
3. Zamanlara Göre Kullanım
A. Şimdiki Zaman
Şimdiki zamanda yalnızca Tamamlanmamış Hal kullanılır. Çekimli bir tamamlanmış fiil gelecek zaman anlamı taşır.
- Devam Eden Eylem: Сейчас он надевает пальто. (Şimdi paltosunu giyiyor.)
- Alışılmış Eylem: Он всегда надевает пальто. (Her zaman paltosunu giyer.)
- Gerçeklerin Bildirimi: Дон впадает в Азовское море. (Don, Azak Denizi’ne dökülür.)
- Geçmişte Başlayıp Süren Eylem: Я работаю здесь уже два года. (İki yıldır burada çalışıyorum.)
Özel Notlar:
Давно не yapısında şimdiki zaman kalıcılığı (yemiyorum, bıraktım), geçmiş zaman geçici durumu (yemedim ama yiyebilirim) belirtir.
Tarihsel Şimdiki Zaman: Geçmiş olayları canlı anlatmak için. В 1835 году Гоголь пишет «Нос».
Gelecek Anlamı: Planlanmış eylemler. Завтра мы идём в гости.
B. Geçmiş Zaman
Geçmiş zamanda her iki hal de kullanılır, ancak anlamları farklıdır.
| Bağlam | Tamamlanmamış | Tamamlanmış |
|---|---|---|
| Temel Anlam | Süreç, devam eden eylem. Örn: Он платил за билеты |
Sonuç, bitmiş eylem. Örn: Он заплатил за билеты |
| Sonuç Vurgusu | Eylem var, sonuç belirsiz. Он подметал пол (Süpürüyordu) |
Sonuç odaklı (yer temiz). Он подмёл пол (Süpürdü) |
| Arka Plan / Sıralama | Eşzamanlılık / Sahne. Она рассказывала, а я слушал |
Ardışık eylemler zinciri. Он простился, сел и уехал |
| Tersine Eylem | Eylem yapıldı ve geri alındı. Ктo-то включал свет (Şimdi kapalı) |
Eylem yapıldı, sonuç sürüyor. Ктo-то включил свет (Hala açık) |
| Olumsuzluk | Eylem hiç gerçekleşmedi. Я не получал письма |
Eylem beklendi ama tamamlanmadı. Я не получил письма |
C. Gelecek Zaman
- Tamamlanmamış: быть (olacak) + Mastar.
Я буду писать (Yazıyor olacağım/yazacağım) – Süreç ve tekrar vurgusu. - Tamamlanmış: Fiilin çekimli hali.
Я напишу (Yazıp bitireceğim) – Niyet, tamamlama ve ardışıklık.
“Mantıksal” Gelecek: Rusça, Türkçe’nin aksine когда (ne zaman), если (eğer), как только (hemen sonra) gibi bağlaçlardan sonra gelecek anlamı varsa Gelecek Zaman kullanır.
Когда он кончит, поблагодари его. (Bitirdiğinde [bitireceği zaman] ona teşekkür et.)
4. Diğer Kiplerde Kullanım
A. Emir Kipi
| Durum | Hal | Örnek |
|---|---|---|
| Genel Talimat / Sık Tekrar | Tamamlanmamış | Соблюдай правила! (Kurallara uy!) Пейте молоко! |
| Davet / Nezaket | Tamamlanmamış | Заходите! (Buyurun/Girin!) |
| Tek Bir Eylem (Yap!) | Tamamlanmış | Переведите эту фразу! (Çevirin!) |
| Tek Bir Eylem (Yapma!) | Tamamlanmamış | Не переводите эту фразу! (Çevirmeyin!) |
| Uyarı (Sakın yapma!) | Tamamlanmış (Olumsuz) | Не упадите! (Düşmemeye dikkat et!) |
B. Mastar Hali
- Sürekli/Tekrarlanan eylemler: Ей нужно будет отдыхать месяц.
- Başlama/Devam/Bitiş fiillerinden sonra: Она начала гладить. (Ütü yapmaya başladı.)
- Yasaklama / Gereksizlik: Не надо наливать. Отсюда нельзя звонить.
- Beceriler / Alışkanlıklar: Он умеет водить. Привыкла ждать.
- İstememek (Genel): Я не хотел переодеваться.
- Tek bir tamamlanmış eylem kararı: Он решил вызвать врача.
- Unutmak / Başarmak (Sonuç): Я забыл принести.
- İmkansızlık (Нельзя): Отсюда нельзя позвонить. (Buradan arayamazsınız – imkansız.)
- Korku / Kazaen yapma: Она боялась опоздать. Я не хотел вас оскорбить.
Gereklilik Kipleriyle Kullanım Örneği:
Мочь (–ebilmek):
Ты можешь взять. (Alabilirsin – tek seferlik izin/sonuç – Tamamlanmış)
Он может не вставать. (Kalkması gerekmez – zorunluluk yok – Tamamlanmamış)
Hareket Fiillerinden Sonra:
Genellikle tamamlanmış mastar, bir amacı veya sonucu vurgulamak için kullanılır:
Он пошёл купить книгу. (Kitap almaya gitti.)