► Şart Kipi
(a) Genel Yapı ve Anlam
Türkçe şart kipi, bir ana cümle (geniş zamanın hikayesi – ‘giderdim’) ve bir koşul cümlesinden (‘eğer’ + geçmiş zaman – ‘olsaydı’) oluşur. Şart kipi, var olmayan ancak doğru koşullar altında var olabilecek bir durumu tanımlar.
Örnek: Zamanım olsaydı giderdim.
- “Giderdim” ifadesi, “gidemeyeceğimi” ima eder.
- “Zamanım olsaydı” ifadesi, “zamanım olmadığını” ima eder.
Geçmiş Zamanın Kullanımı:
Türkçe şart kipinde geçmiş zaman ekinin kullanımı gelenekseldir; atıf her zaman gerçekten geçmişe yönelik değildir. Şart kipi, hem şimdiki/geniş zaman hem de geçmişte kalmış bir anlamla kullanılabilir:
- Şimdiki: Zamanım olsaydı (şimdi) giderdim.
- Geçmiş: Zamanım olsaydı (o zaman) gitmiş olurdum.
(b) Rusça Yapı
Rusça şart kipi yapısı mantık olarak Türkçe’ye benzer. Bir ana cümle (Geçmiş Zaman + бы) ve bir koşul cümlesinden (если бы + Geçmiş Zaman) oluşur.
| Bileşen | Yapı | Örnek | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Ana Cümle | Fiil (Geçmiş) + бы | Я поехал бы | Giderdim |
| Koşul Cümlesi | если бы + Fiil (Geçmiş) | если бы у меня было время | Eğer zamanım olsaydı |
⚠️ Notlar:
- Ana cümle, если (eğer) cümlesinden önce veya sonra gelebilir.
- İki cümle arasında mutlaka bir virgül bulunur:
Я поехал бы, если бы у меня было время. - Aynı yapı, geçmişte kalmış bir anlamda da kullanılır:
Если бы у меня была машина, я отвёз бы вас на вокзал. (Eğer bir arabam olsaydı sizi istasyona götürürdüm / götürmüş olurdum.)
(c) Gerçek Dışı Durumlar ve Ek Notlar
Şart kipi, koşulların değişmesiyle tersine çevrilebilecek gerçek dışı durumlarda kullanılır.
Если бы я был начальником, я дал бы вам прибавку к зарплате.
(Eğer patron olsaydım size bir zam verirdim.)
Ek Notlar:
- Если (eğer) bağlacı: Şart kipi olmayan (gerçekleşebilir) yapılarda da görünür. Bu durumda бы kullanılmaz:
Если ты его увидишь, скажи ему, что я звонил. (Eğer onu görürsen, aradığımı söyle.) - Türkçedeki “yapardım” anlamı: Her zaman şart kipi değildir.
– Aktarılan konuşmada: Он обещал, что поможет. (Yardım edeceğine söz verdi.)
– Geçmişteki alışılmış eylem: Он всегда опаздывал. (Her zaman geç kalırdı.)
► Dilek Kipi
🔵 Özne Değişmediğinde
хотеть ‘istemek’ fiili, özne değişmediğinde (isteyen ve yapacak olan aynı kişiyse) bir mastarla takip edilir.
Я хочу получить визу.
(Bir vize almak istiyorum.)
🔴 Özne Değiştiğinde
Özne değiştiğinde dilek kipi kullanılır. Bu, mastarın чтобы + geçmiş zaman yapısı ile değiştirilmesini gerektirir.
Я хочу, чтобы он получил визу.
(Onun bir vize almasını istiyorum.)
Not: Хотеть ile чтобы arasına virgül gelir.
Zaman İlişkisi: Şart kipinde olduğu gibi, чтобы yapısından sonra gelen fiilin geçmiş zamanda olması tamamen biçimseldir; yapının geçmiş zamanla bir ilişkisi yoktur, istek geleceğe veya genele yöneliktir.
Ana Fiilin Zamanı: Хотеть fiilinin diğer zamanları kullanılabilir, ancak yan cümle yapısı değişmez.
Я хотел / захочу, чтобы он получил визу. (Onun bir vize almasını istedim / isteyeceğim.)
Diğer İstek/Gereklilik Belirten Fiiller
Хотеть dışında arzu, istek, talep veya önem belirten diğer kelimeler de bu yapıyı kullanır.
| Fiil / İfade | Anlam | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| требовать / по– | Talep etmek | Я требую, чтобы он согласился. (Onun rıza göstermesini talep ediyorum.) |
| быть за то / против того | Lehinde / Aleyhinde olmak | Она за то, чтобы все участвовали. (Herkesin katılmasından yana.) |
| настаивать / настоять | Israr etmek | Он настоял (на том), чтобы мы говорили по–русски. (Rusça konuşmamızda ısrar etti.) |
| важно | Önemli(dir) | Важно, чтобы люди не забыли о войне. (İnsanların savaşı unutmaması önemlidir.) |
| говорить / сказать | Söylemek (Emir anlamında) | Она сказала, чтобы я не беспокоился. (Endişelenmememi söyledi.) |
► Amaç Dilek Kipi
(a) Yapı ve Kullanım
İstenen bir sonuca ulaşmak için yapılan eylemleri anlatır. Genellikle “bir şeyin olması için” anlamını verir.
| Kalıp | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| делать всё, чтобы | …olmasını sağlamak için her şeyi yapmak | Врач делает всё, чтобы больной поправился. |
| следить за тем, чтобы | …olmasını sağlamak/dikkat etmek | Она следит за тем, чтобы дети не голодали. |
| добиваться того, чтобы | …sağlamaya çalışmak | Мы добиваемся того, чтобы все страны подписали договор. |
(b) Genel Kullanım
Hazır ifadeler dışında, amacı belirtmek için herhangi bir eylem cümlesi чтобы ile bağlanabilir.
- Он купил компьютер, чтобы его сын мог пользоваться Интернетом. (Oğlunun interneti kullanabilmesi için bir bilgisayar satın aldı.)
- Закрой дверь, чтобы шум не мешал отцу работать. (Gürültünün babanın çalışmasını engellememesi için kapıyı kapat.)
- Она надела свитер на ребёнка, чтобы он не простудился. (Çocuğun üşütmemesi için ona bir kazak giydirdi.)
⚠️ Önemli: Eğer ana cümlenin öznesi ile amaç cümlesinin öznesi aynı ise, чтобы + mastar kullanılır.
Она надела свитер, чтобы не простудиться. (Üşütmemek için bir kazak giydi.)
► Varsayım ve Beklenmeyen Sonuç Yapıları
(a) Varsayım Dilek Kipi
бы ilgeci + geçmiş zaman kalıbı, varsayımsal veya gerçek dışı durumları anlatır.
Нет ни одной страны, где бы он не побывал.
(Ziyaret etmediği tek bir ülke bile yok.)
(b) Beklenmeyen Sonuç Yapıları
Soru zamirleri/zarfları (кто, что, где, куда, vb.) + бы ни + geçmiş zaman yapısı, Türkçe’deki “her kim, her ne, nasıl olursa olsun” anlamlarını verir.
Что бы он ни делал, он никогда не забывал своих родителей.
(Ne yaparsa yapsın, ebeveynlerini asla unutmadı.)