Dönüşlü fiiller, dönüşlü olmayan fiiller gibi çekilir; ancak fiilin sonuna, kökün bitişine göre değişen bir ek getirilir:
- Ünsüzle veya –й ile biten biçimlere: –ся
- Sesli harfle biten biçimlere: –сь
Örnek: купаться ‘yıkanmak’
► ‘Gerçek’ Dönüşlüler
‘Gerçek’ dönüşlüler (örneğin мыться ‘yıkanmak’), fiilin öznesinin ve dönüşlü ekinin (–ся/–сь) aynı kişiye atıfta bulunduğu fiillerdir. Yani, fiilin öznesi eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir. Bu fiillerin çoğu hazırlık, giyinme, yıkanma vb. eylemlerle ilgilidir.
Tablo 1: Gerçek Dönüşlü Fiiller
| Fiil (Tamamlanmamış / Tamamlanmış) | Anlam |
|---|---|
| бриться / по– | Tıraş olmak |
| готовиться / при– | Hazırlanmak |
| купаться / вы–, ис– | Yıkanmak |
| мыться / вы–, по– | Yıkanmak |
| одеваться / одеться | Giyinmek |
| переодеваться / переодеться | Üstünü değiştirmek |
| причёсываться / причесаться | Saçını yapmak (veya yaptırmak) |
| раздеваться / раздеться | Soyunmak |
| ложиться | Uzanmak (Dönüşlü kabul edilir) |
| садиться | Oturmak (Dönüşlü kabul edilir) |
(b) Yukarıdaki fiillerin tümü, dönüşlü bir ek olmadan geçişli olarak kullanılabilir.
Karşılaştırınız:
Она купает ребёнка (Çocuğu yıkıyor)
Она купается (Yıkanıyor – Kendini yıkıyor)
► Dönüşlü Fiillerin Karşılıklı Anlamları
Bazı dönüşlü fiiller, iki veya daha fazla kişinin karşılıklı bir eyleme katıldığını belirtir.
Örnek: Мы часто встречаемся. (Sık sık buluşuruz – gruptaki her üye geri kalanıyla buluşur.)
Tablo 2: Karşılıklı Anlam Taşıyan Fiiller
| Fiil (Tamamlanmamış / Tamamlanmış) | Anlam |
|---|---|
| видеться / у– | Birbirini görmek / Görüşmek |
| мириться / по– | Barışmak |
| обниматься / обняться | Kucaklaşmak (birbirini) |
| объединяться / объединиться | Birleşmek (birlikte) |
| ругаться / по– | Kavga etmek |
| собираться / собраться | Toplanmak (birlikte) |
| целоваться / по– | Öpüşmek (birbirini) |
- (a) Türkçe, Rusça kullanımı için yine tam güvenilir bir rehber değildir; çünkü Türkçe karşılıklı fiiller (işteş çatı) normalde ‘birbirini’ ifadesini cümleden atar. Rusçada da fiil bu anlamı taşır: Они поцеловались ‘Öpüştüler’ (‘birbirlerini’ anlamı ima edilir).
- (b) Bu gruptaki tüm fiiller, dönüşlü ek olmadan geçişli olarak kullanılabilir:
Он поцеловал девушку. (Kızı öpüyor – Tek yönlü/Geçişli)
Они поцеловались. (Öpüştüler – Karşılıklı) - (c) Bazı fiiller dönüşlü değildir ancak друг друга ‘birbirini’ zamiri aracılığıyla karşılıklı anlamlar ifade eder:
Они любят друг друга. (Birbirlerini seviyorlar.)
Мы верим друг другу. (Birbirimize inanıyoruz.)
► Yalnızca Biçimsel Olarak Dönüşlü Olan Fiiller
Bir dizi fiil, dönüşlü eklere (–ся) sahip olmasına rağmen belirgin bir dönüşlü anlama (kendi kendine yapma) sahip değildir.
Tablo 3: Biçimsel Dönüşlü Fiiller
| Fiil | Anlam | Fiil | Anlam |
|---|---|---|---|
| беспокоиться / по– | Endişelenmek | признаваться / признаться | İtiraf etmek |
| бояться | Korkmak | пытаться / по– | Denemek |
| волноваться / вз– | Heyecanlanmak | радоваться / об– | Sevinmek |
| гордиться | Gurur duymak | смеяться | Gülmek |
| любоваться / по– | Hayran olmak | сомневаться | Şüphe etmek |
| надеяться / по– | Ummak | удивляться / удивиться | Şaşırmak |
| нравиться / по– | Hoşuna gitmek | улыбаться / улыбнуться | Gülümsemek |
► Geçişsiz Dönüşlü Fiiller
(a) Birçok geçişli fiil, bir dönüşlü ekin eklenmesiyle geçişsiz hale getirilebilir. Cümlenin nesnesi, dönüşlü fiilin öznesi durumuna geçer.
Он кончает работу. (İşi bitiriyor.)
Burada belirtme hâli работу, кончает fiilinin nesnesidir.
Работа кончается. (İş biter/bitiyor.)
Burada yalın hâl (Nominative) работа ‘iş’, кончается ‘biter’ fiilinin dilbilgisel öznesi olmuştur.
(b) Diğer dönüşlü geçişsiz fiiller şunlardır:
Tablo 4: Geçişsiz Dönüşlü Fiil Örnekleri
| Fiil (Tamamlanmamış / Tamamlanmış) | Anlam | Örnek Cümle |
|---|---|---|
| начинаться / начаться | Başlamak | Урок начинается. (Ders başlıyor.) |
| продолжаться | Devam etmek | Дождь продолжается. (Yağmur devam ediyor.) |
| увеличиваться / увеличиться | Artmak | Доход увеличивается. (Gelir artıyor.) |
| ухудшаться / ухудшиться | Kötüleşmek | Ситуация ухудшилась. (Durum kötüleşti.) |
| открываться / открыться | Açılmak | Магазин открывается. (Dükkan açılıyor.) |
► Edilgen Dönüşlü Fiiller
Edilgen fiiller, geçişli fiillere dönüşlü ekler eklenerek de oluşturulabilir. Ancak, dönüşlü geçişsiz fiillerden farklı olarak şu kurallar geçerlidir:
(a) Genel olarak, yalnızca tamamlanmamış haldeki fiiller bu şekilde edilgen olarak işlev görebilir.
Örnek (запрещать fiilinden): Курить запрещается. (Sigara içmek yasaktır.)
- (b) Etken kelimeler (işi yapan özne) Vasıta Hâlinde görünür (bu durum, normal dönüşlü geçişsiz fiillerde olmaz).
Örnek: Дом строится рабочими. (Ev, işçiler tarafından inşa ediliyor.) - (c) Dönüşlü bir edilgen fiilin öznesi canlı olabilir.
Örnek: Директор назначается комиссией. (Müdür bir komisyon tarafından atanır.)
⚠️ Önemli Not: Belirtme hâli almayan fiiller, ne dönüşlü geçişli ne de dönüşlü edilgen olarak işlev göremez. Dolayısıyla, “Bize yardım ediliyor” cümlesi edilgen yapılamaz; Нам помогают (“Bize yardım ediyorlar”) olarak ifade edilir.
► Öznesiz Yapılar
Öznesiz yapılar aşağıdaki bağlamlarda ortaya çıkar:
(a) Hava veya çevreye yapılan atıflar
- Стемнело. (Hava karardı.)
- Осенью светает поздно. (Sonbaharda şafak geç söker.)
(b) Kişisel refah, rahatsızlık veya eğilime yapılan atıflar
Kişi, bazı ifadelerde belirtme hâlinde, diğerlerinde yönelme hâlinde görünür.
| Rusça İfade | Kişi Hali | Anlam |
|---|---|---|
| Его тошнит | Belirtme | Midesi bulanıyor |
| Ей хочется спать | Yönelme | Uykusu var |
| Мне повезло | Yönelme | Şanslıyım (Şans yüzüme güldü) |
| Нам удалось победить | Yönelme | Kazanmayı başardık |
| Вам придётся подождать | Yönelme | Beklemek zorunda kalacaksınız |
(c) Dışsal, doğal bir güce yapılan atıflar
Дом ударило молнией. (Eve yıldırım çarptı.)
(d) Fiilin ikinci tekil şahsıyla yapılan genellemeler
Türkçedeki “insan…” veya konuşma dilindeki genelleyici “sen” kullanımına benzer. Genellikle ты zamiri kullanılmaz.
Никогда не знаешь, к чему он клонит. (Ne ima ettiğini asla bilemezsin / İnsan asla bilemez.)
(e) Fiilin üçüncü çoğul şahsıyla yapılan genellemeler
Они zamiri kullanılmadan, bazen otorite veya resmiyetle özdeşleşerek kullanılır.
- Otorite/Yasak: Просят не курить. (Sigara içilmez / İçilmemesi rica olunur.)
- Hazır Formüller: Как вас зовут? (Adınız ne? / Sizi nasıl çağırırlar?)
- Söylenti: Говорят, что он погиб. (Onun öldüğünü söylüyorlar.)
(f) Geleneksel Çoğul Kullanımı
Bazen, öznenin açıkça tekil (veya belirli bir kişi) olduğu durumlarda bile, eylemin maruz kalanı vurgulamak için üçüncü çoğul şahsın kullanımı gelenekseldir.
- Меня разбудили на рассвете. (Şafakta uyandırıldım – Beni uyandırdılar.)
- Тебя просят к телефону. (Telefonda seni istiyorlar.)