Rusçada ulaçlar (zarf-fiiller), fiilden türeyen ve cümlede zarf görevi gören değişmez kelimelerdir. Tamamlanmamış ve Tamamlanmış olmak üzere ikiye ayrılırlar.
1. TAMAMLANMAMIŞ ULAÇ
Tamamlanmamış ulaç, ana fiilin eylemiyle eşzamanlı (paralel) olarak gerçekleşen bir eylemi ifade eder.
► Oluşum
Tamamlanmamış ulaç, tamamlanmamış haldeki fiillerin üçüncü çoğul şahıs (onlar) çekiminden oluşturulur.
Tablo: Tamamlanmamış Ulaç Oluşumu
| Mastar | Anlam | 3. Çoğul Şahıs | Ulaç |
|---|---|---|---|
| играть | oynamak | игра–ют | играя |
| жевать | çiğnemek | жу–ют | жуя |
| вести | yönlendirmek | вед–ут | ведя |
| курить | sigara içmek | кур–ят | куря |
| искать | aramak | ищ–ут | ища |
| кричать | bağırmak | крич–ат | крича |
⚠️ Vurgu ve İstisnalar
Vurgu Kuralı: Vurgu genellikle fiilin birinci tekil şahıs (ben) çekimindeki yerindedir.
держать (tutmak) → держу́ → держа́
İstisnalar:
- Vurgu istisnaları: глядеть → гля́дя, лежать → лёжа, сидеть → си́дя, стоять → сто́я.
- Mastardan türeyenler: Давать fiili ve –знавать, –ставать bileşikleri ulacı mastar kökünden türetir.
давать → давая
вставать → вставая - Быть (olmak) fiili: будучи.
Notlar:
- (a) Ulaçlar çekimlenmez, değişmezdir.
- (b) Birçok yaygın fiilin ulacı yoktur: –чь ile biten tüm fiiller, ayrıca бежать, бить, есть, ехать, ждать, петь, писать, хотеть vb. Bu durumlarda eşanlamlı fiiller kullanılır (örn. ждать yerine ожидать → ожидая).
► İşlevleri
Tamamlanmamış ulaç, ana fiil ile eşzamanlı devam eden veya onun tarafından kesintiye uğratılan bir eylemi tanımlar. Türkçede genellikle “-erek/-arak” veya “-iken” ile karşılanır.
| Yerine Geçtiği Yapı | Örnek Cümle | Türkçe Karşılığı |
|---|---|---|
| и (ve) | Они сидят, играя в карты. | İskambil oynayarak oturuyorlar. |
| когда (ne zaman/iken) | Уходя, я всегда выключаю свет. | Giderken her zaman ışığı kapatırım. |
| так как (çünkü) | Будучи моряком, он любит море. | Denizci olduğu için denizi sever. |
| если (eğer) | Критикуя партию, ты критикуешь всех нас. | Partiyi eleştirerek (eleştirirsen) hepimizi eleştiriyorsun. |
| не (olumsuzluk) | …не вынимая руку из кармана. | Elimi cebimden çıkarmadan… |
2. TAMAMLANMIŞ ULAÇ
Tamamlanmış ulaç, ana fiilin eyleminden önce tamamlanmış bir eylemi ifade eder.
► Oluşum
Genellikle tamamlanmış haldeki (perfective) fiillerden oluşturulur.
- (a) Standart Oluşum: Mastar eki (–ть) atılır ve yerine –в (bazen –вши) getirilir.
прочитать → прочитав
получить → получив - (b) Dönüşlü Fiiller: Mastar eki atılır ve yerine –вшись getirilir.
умыться → умывшись - (c) Düzensiz Oluşumlar:
–йти, –вести, –нести bileşikleri: 3. çoğul şahıs köküne –я eklenir.
найти (bulmak) → найд–ут → найдя
унести (götürmek) → унес–ут → унеся
–чь ile biten fiiller: Eril geçmiş zaman köküne –ши eklenir.
зажечь (yakmak) → зажёг → зажёгши
Tablo: Tamamlanmış Ulaç Örnekleri
| Mastar | Anlam | Ulaç |
|---|---|---|
| прочитать | okumak | прочитав |
| умыться | yıkanmak | умывшись |
| найти | bulmak | найдя |
| зажечь | yakmak | зажёгши |
► İşlevleri
Ana fiilin eylemi başlamadan önce bitmiş olan bir eylemi anlatır. Türkçede genellikle “-ip/-ıp”, “-dikten sonra” veya “-ince” ile karşılanır.
- Получив какие–то бумаги, экскурсоводы разошлись.
(Belirli belgeleri aldıktan sonra tur rehberleri dağıldı.) - Переведя этот текст, вы окажете нам услугу.
(Bu metni çevirerek (çevirirseniz) bize bir iyilik yapmış olursunuz.) - Утром, умывшись и побрившись, он завтракает.
(Sabah, yıkanıp tıraş olduktan sonra kahvaltı yapar.)
3. ULAÇ YAPILARININ ORTAK ÖZELLİKLERİ
Ulaç (ister tamamlanmış ister tamamlanmamış olsun) kullanılırken şu kurallara dikkat edilmelidir:
(a) Özne Birliği
Ulaç cümlesinin öznesi ile ana cümlenin öznesi aynı kişi/şey olmalıdır.
Он продолжал писать, не обращая внимания на меня.
(Bana aldırmadan yazmaya devam etti. – Yazan da aldırmayan da “O”).
(b) Noktalama
Ulaç yapısı, ana cümleden virgül ile ayrılır.
Спускаясь под гору, я увидел несколько домов.
(Tepeden inerken birkaç ev gördüm.)
(c) Zaman Bağımsızlığı
Ana cümledeki fiil herhangi bir zamanda olabilir (geçmiş, şimdiki, gelecek). Ulaç sadece ana fiile göre zaman ilişkisini (eşzamanlılık veya öncelik) gösterir.
Я кивнул, давая понять, что доволен.
(Memnun olduğumu belirterek başımı salladım.)
Not: Bazı ulaçlar zamanla zarf veya edat haline gelmiştir: молча (sessizce – zarf), благодаря (sayesinde – edat).