1. GENEL BAKIŞ VE TANIMLAR
Edatlar, bir kelimenin diğeriyle olan ilişkisini (mekânsal, nedensel, köken vb.) ifade etmek için kullanılan sözcük türleridir.
Edat Türleri:
- Birincil (Türetilmemiş) Edatlar: En yaygın, kök halindeki edatlardır. (без, в, для, до, за, из, к, на, над, о, от, перед, по, под, при, с, у, через).
- Zarflardan Türetilenler: Zarfların edat olarak kullanılmasıdır (вокруг, около, против, сквозь vb.).
- İsimlerden Türetilenler: Bir veya iki birincil edatla birleşen isimlerdir (ввиду, во время, в течение).
- Ulaçlardan Türetilenler: Fiil kökenli yapılar (благодаря, несмотря на, спустя).
2. HÂLLERİN YÖNETİMİ (ÖZET TABLO)
Edatların hangi ismin hâlleriyle kullanıldığını gösteren genel tablodur.
| Hâl | Edatlar |
|---|---|
| Bulunma Hâli | при, в, на, о |
| Vasıta Hâli | между, над, перед, за, под, с |
| Belirtme Hâli | сквозь, спустя, через, в, на, о, за, под, по |
| İyelik Hâli | без, близ, вдоль, вместо, вокруг, для, до, из, из–за, кроме, мимо, около, от, после, против, среди, у, с |
| Yönelme Hâli | благодаря, к, согласно, по |
3. BULUNMA HÂLİ ALAN EDATLAR
Bu gruptaki edatlar genellikle konum veya hakkında anlamı taşır.
A. “В” + Edat Hâli (İçinde, -de/da)
Mekânsal Kullanım:
- Binalar / Yerler: в университете (üniversitede), в аэропорту (havaalanında).
- Şehirler/Ülkeler: в Москве (Moskova’da), в России (Rusya’da).
- Coğrafya: в Африке (Afrika’da), в пустыне (çölde).
- Araçlar (Kapalı): в машине (arabada).
Zaman ve Soyut Kullanım:
- Zaman: в январе (Ocak’ta), в 1986 году (1986’da), в ХХ веке (20. yüzyılda).
- Durum: в панике (panik içinde), в отчаянии (umutsuzluk içinde).
B. “НА” + Edat Hâli (Üzerinde, -de/da)
- Yüzeyler: на столе (masada), на стене (duvarda).
- Etkinlikler: на концерте (konserde), на уроке (derste).
- Açık Alanlar: на стадионе (stadyumda), на улице (caddede).
- Yönler: на севере (kuzeyde).
- Ulaşım (Genel): на поезде (trende/trenle).
- Müzik Aletleri: играть на скрипке (keman çalmak).
C. Karşılaştırmalı Örnekler
- В море (Denizin içinde) vs На море (Deniz kıyısında/tatilde)
- В руках (Avucunun içinde) vs На руках (Kucağında)
D. Diğer Edat Hâli Alan Edatlar
- О (Об/Обо): Hakkında (думать о тебе – seni düşünmek).
- ПРИ: Zamanında (при Сталине), Huzurunda (при свидетелях).
4. BELİRTME HÂLİ ALAN EDATLAR
Bu gruptaki edatlar genellikle hareket/yönelme veya süre/zaman belirtir.
A. “В” + Belirtme Hâli (İçine, -e doğru)
- Yönelme: Я еду в Москву (Moskova’ya gidiyorum).
- Zaman (Saat/Gün): в 5 часов (saat 5’te), в среду (Çarşamba günü).
- Durum Değişimi: пришёл в отчаяние (umutsuzluğa kapıldı).
B. “НА” + Belirtme Hâli (Üzerine, -e doğru)
- Yönelme: на стол (masaya), на работу (işe).
- Süre (Kapsam): на 5 минут (5 dakikalığına).
- Fark: на 3 года старше (3 yaş büyük).
C. “ЗА” + Belirtme Hâli (Arkasına, İçin, Yerine)
- Yönelme: за город (şehir dışına).
- Sebep/Karşılık: спасибо за помощь (yardım için teşekkürler).
- Süre (İçinde): за час (bir saatte [yaptı]).
D. Diğer Örnekler
- ЧЕРЕЗ: через 5 минут (5 dakika sonra), через дорогу (yolun karşısına).
- СКВОЗЬ: сквозь толпу (kalabalığın içinden).
5. İYELİK HÂLİ ALAN EDATLAR
A. Temel Edatlar (Yer ve Ayrılma)
| ИЗ (…-den/içinden) | из дома (evden) |
| С (CO) (…-den/yüzeyden) | со стола (masadan) |
| ОТ (…-den/uzaklaşma) | от окна (pencereden) |
| У (Yanında/-de) | у врача (doktorda) |
B. Diğer Yaygın Edatlar
- БЕЗ: …-sız (без сахара – şekersiz).
- ДЛЯ: İçin (для тебя – senin için).
- ДО: …-e kadar / Önce (до вечера – akşama kadar).
- ОКОЛО: Yakınında / Yaklaşık (около дома).
- ПОСЛЕ: Sonra (после урока).
6. VASITA HÂLİ ALAN EDATLAR
- С (СО): İle / Birlikte (с братом – kardeşimle).
- ЗА: Arkasında (за домом).
- МЕЖДУ: Arasında (между нами – aramızda).
- НАД: Üzerinde (над городом – şehrin üzerinde).
- ПЕРЕД: Önünde (перед домом).
- ПОД: Altında (под столом).
7. YÖNELME HÂLİ ALAN EDATLAR
- К (КО): -e Doğru / Yanına (к окну – pencereye doğru, к врачу – doktora).
- ПО:
- Yüzeyinde/Boyunca: по улице (sokakta).
- İletişim: по телефону (telefonla).
- Düzenlilik: по утрам (sabahları).
- БЛАГОДАРЯ: Sayesinde (благодаря помощи).