Rusça fiillerin aşağıdaki formları vardır:
- Mastar: де́лать/сде́лать
- Üç zaman: şimdiki zaman, geçmiş zaman ve gelecek zaman.
- İki hal (aspekt): Tamamlanmamış ve Tamamlanmış
| Formlar | Tamamlanmamış Hal | Tamamlanmış Hal |
|---|---|---|
| Mastar | де́лать | сде́лать |
| Şimdiki zaman | я де́лаю | — |
| Geçmiş zaman | де́лал | сде́лал |
| Gelecek zaman | я бу́ду де́лать | я сде́лаю |
| Emir kipi | де́лай, де́лайте | сде́лай, сде́лайте |
Diğer Formlar:
- Koşullu (Varsayımsal): Я де́лал бы (Tamamlanmamış) / Я сде́лал бы (Tamamlanmış)
- Sıfat-fiiller:
- Şimdiki: де́лающий
- Geçmiş: де́лавший, де́ланный / сде́лавший, сде́ланный
- Zarf-fiiller: де́лая / сде́лав
- Dönüşlü (-ся/-сь): верну́ть / верну́ться (Он верну́л биле́т / Он верну́лся в Ло́ндон).
1. MASTAR
Mastar, fiilin “yalın” formudur ve zaman eki içermez. Rusça mastarlar şu eklerle biter:
Örnekler: де́лать (yapmak), ползти́ (sürünmek), бере́чь (korumak), упа́сть (düşmek).
Mastar Kullanım Kombinasyonları
Fiil / Modal kelime / “öyle ki” ifadeleri + Mastar
- Fiillerle: Я люблю́ чита́ть. (Okumayı severim.) / Я хочу́ пое́хать. (Gitmek istiyorum.)
- Zorunluluk/Varsayım: Он до́лжен прие́хать. (Gelmeli.) / Мне ну́жно рабо́тать. (Çalışmam lazım.) / Мо́жно пое́хать. (Gidilebilir.) / Нельзя́ ста́вить. (Konulamaz.)
- “Öyle ki” ifadeleri: Тру́дно води́ть маши́ну. (Araba sürmek zor.)
2. ZAMAN SİSTEMİNDE HAL
Hemen hemen her Rusça fiil ya Tamamlanmamış ya da Tamamlanmış hale aittir. Genellikle çiftler halindedirler (örn: де́лать/сде́лать).
Tamamlanmamış Hal
Süreç, tekrarlanan eylem, olgu beyanı.
- Geçmiş: я де́лал (yaptım/yapıyordum)
- Şimdiki: я де́лаю (yaparım/yapıyorum)
- Gelecek: я бу́ду де́лать (yapacağım/yapıyor olacağım)
Tamamlanmış Hal
Sonuç, bir kerelik eylem, tamamlanma.
- Geçmiş: я сде́лал (yapmıştım/yaptım)
- Şimdiki: (YOKTUR)
- Gelecek: я сде́лаю (yapacağım – bitireceğim)
3. ŞİMDİKİ ZAMAN FORMLARI
Sadece Tamamlanmamış fiillerin şimdiki zamanı vardır.
Birinci Çekim (-e- Çekimi)
Kapsanan fiiller: -ать, -ять, -еть, -овать, -евать, -нуть, -ти, -чь (ve bazı -ить fiilleri örn: жить, пить).
| Şahıs | Ekler | Örnek (знать) |
|---|---|---|
| я | -у / -ю | зна́ю |
| ты | -ешь / -ёшь | зна́ешь |
| он, она́ | -ет / -ёт | зна́ет |
| мы | -ем / -ём | зна́ем |
| вы | -ете / -ёте | зна́ете |
| они́ | -ут / -ют | зна́ют |
İkinci Çekim (-и- Çekimi)
Kapsanan fiiller: -ить ile bitenler. Ayrıca -ать, -еть ile biten büyük bir grup (örn: смотре́ть, ви́деть, слы́шать, спать, стоя́ть vb.).
| Şahıs | Ekler | Örnek (говори́ть) |
|---|---|---|
| я | -у / -ю | говорю́ |
| ты | -ишь | говори́шь |
| он, она́ | -ит | говори́т |
| мы | -им | говори́м |
| вы | -ите | говори́те |
| они́ | -ат / -ят | говоря́т |
⚠️ Çekimlerdeki Ses Değişimleri ve Düzensizlikler
Birinci Çekim Değişimleri:
- -вать atılır: дава́ть → я даю́, узнава́ть → я узнаю́.
- -овать/-евать → -у-: голосова́ть → я голосу́ю.
- Kök seslisi değişimi: петь → пою́, пить → пью, мыть → мо́ю.
- Kökte ünsüz belirir: жить → живу́.
- Ünsüz Değişimleri (-ать fiilleri):
- с/ш: писа́ть → пишу́
- ск/щ: иска́ть → ищу́
- т/ч: шепта́ть → шепчу́
- к/ч: пла́кать → пла́чу
- з/ж: вяза́ть → вяжу́
- -ти/-сть/-чь fiilleri: идти́ → иду́, класть → кладу́, мочь → могу́/мо́гут (ama ты мо́жешь), печь → пеку́/пеку́т (ama ты печёшь).
İkinci Çekim Değişimleri (Sadece 1. Tekil Şahıs “Ben” Formunda):
- b, п, в, ф, м + л: люби́ть → люблю́, гото́вить → гото́влю.
- д/ж: ви́деть → ви́жу, сиде́ть → сижу́, ходи́ть → хожу́.
- т/ч: лете́ть → лечу́, плати́ть → плачу́.
- с/ш: проси́ть → прошу́.
4. GELECEK ZAMAN
Tamamlanmamış Fiiller (Bileşik Gelecek)
Formül: бу́ду/бу́дешь… + Mastar
Örnek: я бу́ду смотре́ть, ты бу́дешь смотре́ть.
Tamamlanmış Fiiller (Basit Gelecek)
Şimdiki zaman çekim eklerini alırlar ancak gelecek anlamı taşırlar.
Örnek: я посмотрю́ (bakacağım), я найду́ (bulacağım), я приду́ (geleceğim).
Özel Tamamlanmış Gelecek Formları:
- -нуть (kök kalır): отдохну́ть → я отдохну́.
- Kısa kökler: поня́ть → пойму́, взять → возьму́, нача́ть → начну́.
- Değişimli: сказа́ть → скажу́, сесть → ся́ду.
5. DÜZENSİZ FİİLLER (Şimdiki/Gelecek)
я хочу́
ты хо́чешь
он хо́чет
мы хоти́м
вы хоти́те
они́ хотя́т
я бегу́
ты бежи́шь
он бежи́т
мы бежи́м
вы бежи́те
они́ бегу́т
я е́ду
ты е́дешь
он е́дет
мы е́дем
вы е́дете
они́ е́дут
я ем
ты ешь
он ест
мы еди́м
вы еди́те
они́ едя́т
я дам
ты дашь
он даст
мы дади́м
вы дади́те
они́ даду́т
быть (olmak): Şimdiki zamanda sadece есть kullanılır (У меня́ есть…).
6. GEÇMİŞ ZAMAN
Düzenli Geçmiş Zaman
Mastardan -ть atılır ve aşağıdaki ekler getirilir:
| Cinsiyet/Sayı | Ek | Örnek (быть) | Örnek (упа́сть) |
|---|---|---|---|
| Eril (он) | -л | был | упа́л |
| Dişil (она́) | -ла | была́ | упа́ла |
| Nötr (оно́) | -ло | бы́ло | упа́ло |
| Çoğul (мы, вы, они́) | -ли | бы́ли | упа́ли |
Not: я ve ты zamirleri konuşan/hitap edilen kişinin cinsiyetine göre -л veya -ла alır.
Düzensiz Geçmiş Zaman (Eril formda -л YOKTUR)
- мочь (-ebilmek): мог, могла́, могли́.
- Ünsüz köklü fiiller:
- помо́чь → помо́г
- лечь → лёг
- бере́чь → берёг
- печь → испёк
- -еть fiilleri (bazıları): умере́ть → у́мер, умерла́.
- -нуть fiilleri: привы́кнуть → привы́к, привы́кла. (Ayrıca поги́бнуть, исче́знуть).
- -ти fiilleri (Taşıma):
- везти́ → вёз, везла́
- нести́ → нёс, несла́
- идти́ → шёл, шла, шли
- Diğer -ти/-сть: расти́ → рос, спасти́ → спас.
7. EMİR KİPİ
Şimdiki zaman köküne dayanarak oluşturulur.
| Model | Kural | Örnek (Sen/Siz) |
|---|---|---|
| Model 1 | Şimdiki zaman kökü sesli ile bitiyorsa → -й / -йте | чита́й / чита́йте дай / да́йте |
| Model 2 | Şimdiki zaman kökü vurgulu ise → -и́ / -и́те | пиши́ / пиши́те говори́ / говори́те |
| Model 3 | Kök vurgulu ve ünsüz+н,м,р ile bitiyorsa → -ни / -ните | пры́гни / пры́гните |
| Model 4 | Kök vurgulu ve ünsüzle bitiyorsa → -ь / -ьте | доба́вь / доба́вьте отве́ть / отве́тьте |
Özel Durumlar:
- Dönüşlü fiiller: сади́сь / сади́тесь.
- Düzensizler: есть → ешь, дать → дай, е́хать → поезжа́й.
- “Hadi” yapısı: дава́й/дава́йте + Gelecek zaman (Дава́й пойдём!).
Hal Seçimi:
- Tamamlanmış: Kibar istekler (Скажи́те…).
- Tamamlanmamış: Olumsuz istekler (Не звони́те…), davetler (Приходи́те…), tekrarlanan eylemler.
8. SIFAT-FİİLLER
Kısa Edilgen Tamamlanmış Sıfat-Fiiller
Eylemlerin sonucu olan durumları tanımlar. быть ile kullanılır.
- Ekler: -ан, -ен, -ян, -т
- Örnek: сде́лан (E), сде́лана (D), сде́лано (N), сде́ланы (Ç).
- Kullanım: Магази́н был закры́т (kapalıydı) / закры́т (kapalı) / бу́дет закры́т (kapalı olacak).
Uzun Sıfat-Fiiller
- Edilgen: люби́мый (favori), зако́нченный (bitmiş). Ekler: -ем-, -им-, -нн-, -енн-, -т-.
- Etken: опа́здывающий (geç kalan – şimdiki), опозда́вший (geç kalmış – geçmiş). Ekler: -ущ-, -ющ-, -ащ-, -ящ-, -вш-.
Sıklıkla sıfat veya isim olarak kullanılırlar (сле́дующий, бу́дущее, ра́неный).
9. TAMAMLANMAMIŞ VE TAMAMLANMIŞ FİİLLERİN KULLANIMI
Tamamlanmamış (Süreç/Tekrar)
Anahtar Kelimeler: ча́сто, иногда́, всегда́, ка́ждый день, до́лго, весь день.
- Şu an (Süreç): Он сейча́с чита́ет.
- Alışkanlık: Обы́чно он мно́го чита́ет.
- Süreç (Geçmiş): Вчера́ он чита́л весь день.
Tamamlanmış (Sonuç/Bir Kerelik)
Anahtar Kelimeler: уже́, (bir kez).
- Sonuç (Geçmiş): Он прочита́л э́ту кни́гу (Bitirdi).
- Plan (Gelecek): Он прочита́ет э́ту кни́гу за́втра (Bitirecek).