DERS 7 RUSÇA FİİL SİSTEMİ

Rusça fiillerin aşağıdaki formları vardır:

  • Mastar: де́лать/сде́лать
  • Üç zaman: şimdiki zaman, geçmiş zaman ve gelecek zaman.
  • İki hal (aspekt): Tamamlanmamış ve Tamamlanmış
Formlar Tamamlanmamış Hal Tamamlanmış Hal
Mastar де́лать сде́лать
Şimdiki zaman я де́лаю
Geçmiş zaman де́лал сде́лал
Gelecek zaman я бу́ду де́лать я сде́лаю
Emir kipi де́лай, де́лайте сде́лай, сде́лайте

Diğer Formlar:

  • Koşullu (Varsayımsal): Я де́лал бы (Tamamlanmamış) / Я сде́лал бы (Tamamlanmış)
  • Sıfat-fiiller:
    • Şimdiki: де́лающий
    • Geçmiş: де́лавший, де́ланный / сде́лавший, сде́ланный
  • Zarf-fiiller: де́лая / сде́лав
  • Dönüşlü (-ся/-сь): верну́ть / верну́ться (Он верну́л биле́т / Он верну́лся в Ло́ндон).

1. MASTAR

Mastar, fiilin “yalın” formudur ve zaman eki içermez. Rusça mastarlar şu eklerle biter:

-ть, -ти, -чь

Örnekler: де́лать (yapmak), ползти́ (sürünmek), бере́чь (korumak), упа́сть (düşmek).

Mastar Kullanım Kombinasyonları

Fiil / Modal kelime / “öyle ki” ifadeleri + Mastar

  • Fiillerle: Я люблю́ чита́ть. (Okumayı severim.) / Я хочу́ пое́хать. (Gitmek istiyorum.)
  • Zorunluluk/Varsayım: Он до́лжен прие́хать. (Gelmeli.) / Мне ну́жно рабо́тать. (Çalışmam lazım.) / Мо́жно пое́хать. (Gidilebilir.) / Нельзя́ ста́вить. (Konulamaz.)
  • “Öyle ki” ifadeleri: Тру́дно води́ть маши́ну. (Araba sürmek zor.)

2. ZAMAN SİSTEMİNDE HAL

Hemen hemen her Rusça fiil ya Tamamlanmamış ya da Tamamlanmış hale aittir. Genellikle çiftler halindedirler (örn: де́лать/сде́лать).

Tamamlanmamış Hal

Süreç, tekrarlanan eylem, olgu beyanı.

  • Geçmiş: я де́лал (yaptım/yapıyordum)
  • Şimdiki: я де́лаю (yaparım/yapıyorum)
  • Gelecek: я бу́ду де́лать (yapacağım/yapıyor olacağım)

Tamamlanmış Hal

Sonuç, bir kerelik eylem, tamamlanma.

  • Geçmiş: я сде́лал (yapmıştım/yaptım)
  • Şimdiki: (YOKTUR)
  • Gelecek: я сде́лаю (yapacağım – bitireceğim)

3. ŞİMDİKİ ZAMAN FORMLARI

Sadece Tamamlanmamış fiillerin şimdiki zamanı vardır.

Birinci Çekim (-e- Çekimi)

Kapsanan fiiller: -ать, -ять, -еть, -овать, -евать, -нуть, -ти, -чь (ve bazı -ить fiilleri örn: жить, пить).

Şahıs Ekler Örnek (знать)
я -у / -ю зна́ю
ты -ешь / -ёшь зна́ешь
он, она́ -ет / -ёт зна́ет
мы -ем / -ём зна́ем
вы -ете / -ёте зна́ете
они́ -ут / -ют зна́ют

İkinci Çekim (-и- Çekimi)

Kapsanan fiiller: -ить ile bitenler. Ayrıca -ать, -еть ile biten büyük bir grup (örn: смотре́ть, ви́деть, слы́шать, спать, стоя́ть vb.).

Şahıs Ekler Örnek (говори́ть)
я -у / -ю говорю́
ты -ишь говори́шь
он, она́ -ит говори́т
мы -им говори́м
вы -ите говори́те
они́ -ат / -ят говоря́т

⚠️ Çekimlerdeki Ses Değişimleri ve Düzensizlikler

Birinci Çekim Değişimleri:

  • -вать atılır: дава́ть → я даю́, узнава́ть → я узнаю́.
  • -овать/-евать → -у-: голосова́ть → я голосу́ю.
  • Kök seslisi değişimi: петь → пою́, пить → пью, мыть → мо́ю.
  • Kökte ünsüz belirir: жить → живу́.
  • Ünsüz Değişimleri (-ать fiilleri):
    • с/ш: писа́ть → пишу́
    • ск/щ: иска́ть → ищу́
    • т/ч: шепта́ть → шепчу́
    • к/ч: пла́кать → пла́чу
    • з/ж: вяза́ть → вяжу́
  • -ти/-сть/-чь fiilleri: идти́ → иду́, класть → кладу́, мочь → могу́/мо́гут (ama ты мо́жешь), печь → пеку́/пеку́т (ama ты печёшь).

İkinci Çekim Değişimleri (Sadece 1. Tekil Şahıs “Ben” Formunda):

  • b, п, в, ф, м + л: люби́ть → люблю́, гото́вить → гото́влю.
  • д/ж: ви́деть → ви́жу, сиде́ть → сижу́, ходи́ть → хожу́.
  • т/ч: лете́ть → лечу́, плати́ть → плачу́.
  • с/ш: проси́ть → прошу́.

4. GELECEK ZAMAN

Tamamlanmamış Fiiller (Bileşik Gelecek)

Formül: бу́ду/бу́дешь… + Mastar

Örnek: я бу́ду смотре́ть, ты бу́дешь смотре́ть.

Tamamlanmış Fiiller (Basit Gelecek)

Şimdiki zaman çekim eklerini alırlar ancak gelecek anlamı taşırlar.

Örnek: я посмотрю́ (bakacağım), я найду́ (bulacağım), я приду́ (geleceğim).

Özel Tamamlanmış Gelecek Formları:

  • -нуть (kök kalır): отдохну́ть → я отдохну́.
  • Kısa kökler: поня́ть → пойму́, взять → возьму́, нача́ть → начну́.
  • Değişimli: сказа́ть → скажу́, сесть → ся́ду.

5. DÜZENSİZ FİİLLER (Şimdiki/Gelecek)

хоте́ть (istemek)
я хочу́
ты хо́чешь
он хо́чет
мы хоти́м
вы хоти́те
они́ хотя́т
бежа́ть (koşmak)
я бегу́
ты бежи́шь
он бежи́т
мы бежи́м
вы бежи́те
они́ бегу́т
е́хать (taşıtla gitmek)
я е́ду
ты е́дешь
он е́дет
мы е́дем
вы е́дете
они́ е́дут
есть (yemek)
я ем
ты ешь
он ест
мы еди́м
вы еди́те
они́ едя́т
дать (vermek)
я дам
ты дашь
он даст
мы дади́м
вы дади́те
они́ даду́т

быть (olmak): Şimdiki zamanda sadece есть kullanılır (У меня́ есть…).


6. GEÇMİŞ ZAMAN

Düzenli Geçmiş Zaman

Mastardan -ть atılır ve aşağıdaki ekler getirilir:

Cinsiyet/Sayı Ek Örnek (быть) Örnek (упа́сть)
Eril (он) был упа́л
Dişil (она́) -ла была́ упа́ла
Nötr (оно́) -ло бы́ло упа́ло
Çoğul (мы, вы, они́) -ли бы́ли упа́ли

Not: я ve ты zamirleri konuşan/hitap edilen kişinin cinsiyetine göre -л veya -ла alır.

Düzensiz Geçmiş Zaman (Eril formda -л YOKTUR)

  • мочь (-ebilmek): мог, могла́, могли́.
  • Ünsüz köklü fiiller:
    • помо́чь → помо́г
    • лечь → лёг
    • бере́чь → берёг
    • печь → испёк
  • -еть fiilleri (bazıları): умере́ть → у́мер, умерла́.
  • -нуть fiilleri: привы́кнуть → привы́к, привы́кла. (Ayrıca поги́бнуть, исче́знуть).
  • -ти fiilleri (Taşıma):
    • везти́ → вёз, везла́
    • нести́ → нёс, несла́
    • идти́ → шёл, шла, шли
  • Diğer -ти/-сть: расти́ → рос, спасти́ → спас.

7. EMİR KİPİ

Şimdiki zaman köküne dayanarak oluşturulur.

Model Kural Örnek (Sen/Siz)
Model 1 Şimdiki zaman kökü sesli ile bitiyorsa → -й / -йте чита́й / чита́йте
дай / да́йте
Model 2 Şimdiki zaman kökü vurgulu ise → -и́ / -и́те пиши́ / пиши́те
говори́ / говори́те
Model 3 Kök vurgulu ve ünsüz+н,м,р ile bitiyorsa → -ни / -ните пры́гни / пры́гните
Model 4 Kök vurgulu ve ünsüzle bitiyorsa → -ь / -ьте доба́вь / доба́вьте
отве́ть / отве́тьте

Özel Durumlar:

  • Dönüşlü fiiller: сади́сь / сади́тесь.
  • Düzensizler: есть → ешь, дать → дай, е́хать → поезжа́й.
  • “Hadi” yapısı: дава́й/дава́йте + Gelecek zaman (Дава́й пойдём!).

Hal Seçimi:

  • Tamamlanmış: Kibar istekler (Скажи́те…).
  • Tamamlanmamış: Olumsuz istekler (Не звони́те…), davetler (Приходи́те…), tekrarlanan eylemler.

8. SIFAT-FİİLLER

Kısa Edilgen Tamamlanmış Sıfat-Fiiller

Eylemlerin sonucu olan durumları tanımlar. быть ile kullanılır.

  • Ekler: -ан, -ен, -ян, -т
  • Örnek: сде́лан (E), сде́лана (D), сде́лано (N), сде́ланы (Ç).
  • Kullanım: Магази́н был закры́т (kapalıydı) / закры́т (kapalı) / бу́дет закры́т (kapalı olacak).

Uzun Sıfat-Fiiller

  • Edilgen: люби́мый (favori), зако́нченный (bitmiş). Ekler: -ем-, -им-, -нн-, -енн-, -т-.
  • Etken: опа́здывающий (geç kalan – şimdiki), опозда́вший (geç kalmış – geçmiş). Ekler: -ущ-, -ющ-, -ащ-, -ящ-, -вш-.

Sıklıkla sıfat veya isim olarak kullanılırlar (сле́дующий, бу́дущее, ра́неный).


9. TAMAMLANMAMIŞ VE TAMAMLANMIŞ FİİLLERİN KULLANIMI

Tamamlanmamış (Süreç/Tekrar)

Anahtar Kelimeler: ча́сто, иногда́, всегда́, ка́ждый день, до́лго, весь день.

  • Şu an (Süreç): Он сейча́с чита́ет.
  • Alışkanlık: Обы́чно он мно́го чита́ет.
  • Süreç (Geçmiş): Вчера́ он чита́л весь день.

Tamamlanmış (Sonuç/Bir Kerelik)

Anahtar Kelimeler: уже́, (bir kez).

  • Sonuç (Geçmiş): Он прочита́л э́ту кни́гу (Bitirdi).
  • Plan (Gelecek): Он прочита́ет э́ту кни́гу за́втра (Bitirecek).