Rusçada ortaçlar (sıfat-fiiller), fiilden türeyen ve sıfat gibi çekilen sözcüklerdir. Etken ve Edilgen olmak üzere ikiye ayrılırlar.

---

1. ŞİMDİKİ ZAMAN ETKEN ORTAÇ

► Oluşum

Şimdiki zaman etken ortacı, tamamlanmamış haldeki (imperfective) fiillerin üçüncü çoğul şahıs (onlar) çekiminden oluşturulur. Çoğul şahıs eki olan –т atılır. Yerine şu ekler getirilir:

Tablo: Şimdiki Zaman Etken Ortaç Oluşumu

Mastar	Anlam	3. Çoğul Şahıs	Ortaç (Eril)
знать	bilmek	знают	знающий
сидеть	oturmak	сидят	сидящий
вести	yönlendirmek	ведут	ведущий
писать	yazmak	пишут	пишущий
смотреть	bakmak	смотрят	смотрящий

► Kullanım

Şimdiki zaman ortacı, общий (ortak) sıfatı gibi çekilir.

(a) Sıfat Olarak Kullanım:
Tek başına kullanıldığında, atıfta bulunduğu isimden önce gelir; cinsiyet, sayı ve hâl bakımından onunla uyum sağlar.
Зал полон читающих студентов. (Salon okuyan öğrencilerle dolu.)

(b) Ortaç Yapısı (Sıfat Fiil Grubu):
который + şimdiki zaman (yapan, eden) yapısının yerini tutar.

• (i) İsimden sonra gelebilir (virgülle ayrılır):
  Он подходит к женщине, стоящей (= , которая стоит) в углу.
• (ii) İsimden önce gelebilir:
  Он подходит к стоящей в углу женщине.
  (Köşede duran kadına yaklaşıyor.)

Not: Bazı ortaçlar sıfatlaşmıştır (текущие события ‘güncel olaylar’) veya isimleşmiştir (начинающий ‘yeni başlayan’).

---

2. GEÇMİŞ ZAMAN ETKEN ORTAÇ

► Oluşum

Tamamlanmamış ve tamamlanmış haldeki fiillerden oluşturulabilir.

(a) Standart Oluşum:
Fiilin eril geçmiş zamanındaki –л eki atılır ve yerine –вший, –вшая, –вшее, –вшие eklenir.

Mastar	Geçmiş (Eril)	Ortaç (Eril)
(про)читать	(про)чита–л	(про)читавший
бояться	боя–лся	боявшийся

(b) –л Eki Olmayan Fiiller:
Eğer fiilin eril geçmiş zamanında –л yoksa, doğrudan köke –ший eklenir.

Mastar	Geçmiş (Eril)	Ortaç (Eril)
зажечь	зажёг	зажёгший
нести	нёс	нёсший

İstisna: исчезнуть (kaybolmak) → исчез → исчезнувший (istisnai olarak –ну– korunur ve –вший gelir).

► Kullanım

Хороший gibi çekilir. Который + geçmiş zaman (yapmış olan, yapan) yapısının yerini tutar.

• дом, находившийся (= , который находился) в центре города (şehrin merkezinde bulunan ev).
• Я читаю книгу, получившую (= , которая получила) приз. (Ödül kazanan kitabı okuyorum.)

---

3. TAMAMLANMAMIŞ HALDEKİ EDİLGEN ORTAÇ

► Oluşum

Tamamlanmamış haldeki geçişli fiillerin birinci çoğul şahıs (biz) çekiminden oluşturulur. Biz çekiminin sonuna sıfat ekleri (–ый) eklenir.

Mastar	Anlam	1. Çoğul Şahıs	Ortaç (Eril)
исполнять	icra etmek	исполняем	исполняемый
обсуждать	tartışmak	обсуждаем	обсуждаемый
любить	sevmek	любим	любимый

► Kullanım

Белый gibi çekilir. Который + edilgen çatı (yapılan, edilen) yapısının yerini tutar.

Я интересуюсь темой, обсуждаемой (=, которую обсуждают / которая обсуждается) в Думе.
(Duma’da tartıştıkları veya tartışılan konuyla ilgileniyorum.)

---

4. TAMAMLANMIŞ HALDEKİ EDİLGEN ORTAÇ (KISA BİÇİM)

Tamamlanmış haldeki geçişli fiillerden oluşturulur ve yüklem görevinde kullanılır.

► Oluşum

(a) –ать / –ять ile biten fiiller:
Mastar eki atılır, yerine –ан, –ана, –ано, –аны (veya –ян vb.) gelir.

• прочитать → прочитан
• потерять → потерян

Not: Vurgu, –ан/–ян’den önceki hecededir. Tek heceli дан (verilmiş) hariç: дана́, дано́, даны́.

(b) –ить / –еть ile biten (2. Çekim) fiiller:
Eğer fiil çekim boyunca sondan vurgulu ise: –ён, –ена, –ено, –ены.
Eğer kökten veya hareketli vurgulu ise: –ен, –ена, –ено, –ены.

• окружить → окружён
• нарушить → нарушен
• отложить → отложен

(c) Ünsüz Değişiklikleri (–ить / –еть grubu):
Bu grupta, fiilin 1. tekil şahsındaki ünsüz değişimleri ortaçta da görülür.

Mastar	Ortaç	Değişim
употребить	употреблён	б → бл
оставить	оставлен	в → вл
посадить	посажен	д → ж
победить	побеждён	д → жд
выразить	выражен	з → ж
оформить	оформлен	м → мл
скрепить	скреплён	п → пл
бросить	брошен	с → ш
очистить	очищен	ст → щ
отметить	отмечен	т → ч
запретить	запрещён	т → щ

(d) –ти ve –чь ile biten fiiller:
3. tekil şahıs ekindeki –т yerine –н (veya –ен) getirilir.

• спасти → спас–ёт → спас–ён
• зажечь → зажж–ёт → зажж–ён
• украсть → украд–ёт → украд–ен
• найти → найд–ёт → найд–ен

(e) –т ile Biten Ortaçlar:
–оть, –ыть, –уть, –ереть ile biten fiiller ve tek heceli fiillerin (бить, пить vb.) bileşikleri –т ile biter. Eril form: Mastardan –ь atılır, –т eklenir.

проколоть → проколот	закрыть → закрыт
тронуть → тронут	отпереть → отперт
убить → убит	принять → принят
одеть → одет

► İşlevleri

Kısa biçimli edilgen ortaç bir yüklem biçimidir.

(a) Yakın Zamanda Tamamlanmış Bir Eylem:
Урожай убран. (Hasat toplandı.)
Его сын арестован. (Oğlu tutuklandı.)
Проблема решена. (Sorun çözüldü.)

Not: Eylemin etkeni (kim tarafından yapıldığı) vasıta hâlinde belirtilir.
Город захвачен нашими войсками. (Şehir birliklerimiz tarafından ele geçirildi.)

(b) Bir Durum veya Koşul:
Дверь закрыта. (Kapı kapalı.)
Мы заняты. (Meşgulüz.)

(c) Zamanlarla Kullanımı (Быть ile):
Geçmiş: Ошибка была замечена. (Hata fark edildi.)
Gelecek: Книга будет издана. (Kitap yayımlanacak.)
Şart: Торт был бы испечён. (Pasta pişirilirdi.)

---

5. TAMAMLANMIŞ HALDEKİ EDİLGEN ORTAÇ (UZUN BİÇİM)

► Oluşum

Kısa biçimden türetilir.

• –н ile biten kısa biçime –ный eklenir. (сделан → сделанный)
• –т ile biten kısa biçime –тый eklenir. (поднят → поднятый)

Белый gibi çekilir.

► İşlevleri

(a) Niteleyici Sıfat Olarak:
İsimden önce gelir.
Вот один из потерянных ключей. (İşte kayıp anahtarlardan biri.)
Он надел вышитую рубашку. (İşlemeli bir gömlek giydi.)

(b) Ortaç Yapısı Olarak:

• İsimden Sonra: Virgülle ayrılır.
  Мы говорим о письме, полученном сегодня утром. (Bu sabah alınan mektuptan bahsediyoruz.)
• İsimden Önce: Bağlı kelimelerle birlikte ismin önüne gelebilir.
  Все говорили о запущенном на околоземную орбиту спутнике.
  (Herkes Dünya yörüngesine fırlatılan uydudan bahsediyordu.)