1. Temel Hareket Fiilleri (12 Çift)
En yaygın 12 çift tamamlanmamış (imperfective) hareket fiili aşağıda alfabetik sırayla listelenmiştir. Her çiftin ilki çok yönlü, ikincisi tek yönlü fiildir.
| Anlam | Çok Yönlü Fiil (Alışılmış/Genel) |
Tek Yönlü Fiil (Hedefe Yönelik) |
|---|---|---|
| Koşmak | бегать бегаю, бегаешь, бегает, бегаем, бегаете, бегают |
бежать бегу, бежишь, бежит, бежим, бежите, бегут |
| Götürmek, sürmek | водить вожу, водишь, водит… |
вести веду, ведёшь, ведёт… Geçmiş: вёл, вела |
| Taşımak (araçla) | возить вожу, возишь, возит… |
везти везу, везёшь, везёт… Geçmiş: вёз, везла |
| Kovalamak | гонять гоняю, гоняешь… |
гнать гоню, гонишь, гонит… Geçmiş: гнал, гнала |
| Seyahat etmek | ездить езжу, ездишь, ездит… |
ехать еду, едешь, едет… |
| Yuvarlamak | катать катаю, катаешь… |
катить качу, катишь, катит… |
| Tırmanmak | лазить лажу, лазишь, лазит… |
лезть лезу, лезешь, лезет… Geçmiş: лез, лезла |
| Uçmak | летать летаю, летаешь… |
лететь лечу, летишь, летит… |
| Taşımak (elde) | носить ношу, носишь, носит… |
нести несу, несёшь, несёт… Geçmiş: нёс, несла |
| Yüzmek | плавать плаваю, плаваешь… |
плыть плыву, плывёшь… Geçmiş: плыл, плыла |
| Emeklemek | ползать ползаю, ползаешь… |
ползти ползу, ползёшь… Geçmiş: полз, ползла |
| Yürümek | ходить хожу, ходишь, ходит… |
идти иду, идёшь, идёт… Geçmiş: шёл, шла |
2. Çok Yönlü Hareket Fiillerinin Kullanımı
(Örn: ходить, ездить, vb.)
A. Alışılmış ve Tekrarlanan Eylemler
Alışkanlık haline gelmiş eylemleri veya tekrarlanan gidiş-dönüş yolculuklarını tanımlar. Genellikle sıklık zarflarıyla kullanılır.
- Мы ездим за границу каждый год. (Her yıl yurt dışına gideriz.)
- Я часто буду ходить на каток. (Sık sık buz pistine gideceğim.)
B. Eylem Yeteneği, Eğilimi ve Genel Eylemler
Genel olarak bir eylemi, yeteneği veya eğilimi belirtir.
- Ребёнок ещё не ходит. (Çocuk henüz yürüyemiyor.)
- Я люблю плавать. (Yüzmeyi severim.)
- Пингвины не умеют летать. (Penguenler uçamaz.)
C. Rastgele ve Çeşitli Yönlere Hareket
Çeşitli yönlerde (ileri-geri, dönerek vb.) yapılan hareketleri tanımlar.
- Она ходила по магазинам. (Alışverişe gitti/dolaştı.)
- Дети бегали в саду. (Çocuklar bahçede koşuşturuyordu.)
- В парке летают комары. (Parkta sivrisinekler uçuşuyor.)
D. Geçmiş Zamanda “Gidiş-Dönüş” Yolculuğu
Gitti ve döndü anlamında tek bir gidiş-dönüş yolculuğunu belirtmek için kullanılır.
- Я ездил в отпуск в США. (ABD’ye tatile gittim [ve döndüm].)
- Вчера вечером она ходила в кино. (Dün akşam sinemaya gitti.)
E. Emir Kipi (Olumsuz Komutlar): Normalde olumsuz komutlar için kullanılır.
Не ходи туда! (Oraya gitme!)
3. Tek Yönlü Hareket Fiillerinin Kullanımı
(Örn: идти, ехать, бежать, лететь, vb.)
Genellikle belirli bir hedefe doğru tek bir yönde hareketi belirtir.
A. Şimdiki Zaman
- Он идёт по улице. (Caddede yürüyor.)
- Она едет за границу. (Yurt dışına gidiyor.)
- Самолёт летит на север. (Uçak kuzeye uçuyor.)
B. Geçmiş Zaman
- Поезд шёл в Киев. (Tren Kiev’e gidiyordu.)
- Мы ехали за город. (Şehir dışına çıkıyorduk.)
- Отец лез на крышу. (Baba çatıya tırmanıyordu.)
C. Gelecek Zaman
- Я буду ехать впереди. (Önde gideceğim.)
- Tek Yön Vurgusu: Gidiş-dönüş yerine tek bir yöndeki hareket vurgulanırsa (özellikle когда ile) tek yönlü fiil kullanılır.
Когда я иду на работу, я покупаю газету. (İşe giderken gazete alırım.) - Araçlar ve İnsanlar: Demiryolu, hava veya su taşıtlarının kendisi için идти, лететь, плыть kullanılır; ехать kullanılmaz. İnsanlar için ехать (araçla gitmek) kullanılır.
- Mecazi Kullanım: Идёт урок. (Ders devam ediyor.)
D. Emir Kipi (Olumlu Komutlar): Normalde olumlu komutlar için kullanılır.
Иди сюда! (Buraya gel!)
4. Özel Durumlar: Нести, Вести, Везти
| Fiil | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| Нести | Taşımak (elde/kucakta) | Она несёт портфель. |
| Вести | Yönlendirmek (yürüyerek) | Гид ведёт туристов. |
| Везти | Götürmek (araçla) | Он вёз мебель. |
5. “по–” Öneki ile Türetilen Fiiller
A. Çok Yönlü Fiillerden Türetilenler (Kısa Süre):
Bu fiiller kısa süreli eylemleri belirtir (“biraz” yapmak).
Я похожу по выставке. (Biraz sergiyi gezeceğim.)
B. Tek Yönlü Fiillerden Türetilenler (Başlangıç):
Bu fiiller eylemin başladığını belirtir (“yola çıkmak”, “gitmek”).
Он пошёл в банк. (Bankaya gitti [ve henüz geri dönmedi].)
Мы поедем за границу. (Yurt dışına gideceğiz.)
6. Önekli Hareket Fiilleri (Bileşik Fiiller)
Kök Değişiklikleri
1. Değişiklik Olmayanlar (Örn: при-):
прилетать – прилететь [Hava yoluyla varmak]
приносить – принести [Getirmek]
2. Kök Değişikliği Olanlar:
| Basit ÇY | Bileşik | Basit TY | Bileşik | Anlam |
|---|---|---|---|---|
| ходить | –ходить | идти | –йти | Gitmek |
| ездить | –езжать | ехать | –ехать | Seyahat |
| бегать | –бегать | бежать | –бежать | Koşmak |
| плавать | –плывать | плыть | –плыть | Yüzmek |
7. Hareket Fiili Önekleri ve Anlamları
- в– (İçine)
- вз– / вс– (Yukarı çıkma)
- вы– (Dışarı çıkma)
- до– (…-e kadar)
- за– (Uğrama)
- на– (Üzerine çıkma/çarpma)
- об– (Etrafında dolaşma)
- от– (…-den uzaklaşma)
- пере– (Karşıya geçme)
- под– (Yaklaşma)
- при– (Varış, gelme)
- про– (Yanından geçme)
- раз– (Dağılma)
- с– (Aşağı inme)
- у– (Ayrılma, gitme)
Önemli Notlar:
– Araya Giren Ünlü (-o-): войти, взойти, обойти.
– Sert İşaret (ъ): въезжать, съехать.
– Edat Seçimi: При–, За– için в/на (yer), к (kişi). У– için из/с (yer), от (kişi).
8. Önekli Fiillerin Kullanım Örnekleri
A. Gitmek (–ходить / –йти)
- Она вошла в комнату. (Odaya girdi.)
- Он доходит до угла. (Köşeye kadar yürüyor.)
- Она отошла от двери. (Kapıdan uzaklaştı.)
- Она пришла в школу. (Okula geldi.)
B. Seyahat Etmek (–езжать / –ехать)
- Он выезжает из гаража. (Garajdan çıkıyor.)
- Я проезжаю мимо музея. (Müzenin yanından geçiyorum.)
- Она уехала из России. (Rusya’dan ayrıldı.)